با جانشین سازی، راحت تر بنویسیم

کلاس با جمله‌ای از جویشیما باز می‌شود: باید بتوانی یک جام شوی که وقتی افتاد و شکست، لرزش شکستن را به تن حس کنی؛ دانستن سنگ بودن کافی نیست، گاه باید در خود آن قرار بگیری و با چشم درون به بیرون نگاه کنی. استفاده از روش‌های متنوع نوشتن فضای تازه‌ای به کلاس داده و معلم روشی ساده اما کاربردی را دنبال می‌کند: جانشین‌سازی. نگارش هشتم می‌گوید گاهی برای بهتر نوشتن باید خودت را جای موضوع بگذاری. در نردبون چند مدرس با مثال کتاب‌ها مثل آدم‌ها و اگر پنجره بودم همین همدلی را تمرین می‌کنند.

جانشین‌سازی چیست؟

شیوهٔ دیگری که برای تقویت ذهن و آسان‌سازی نوشتن مفید است جانشین‌سازی است؛ یعنی هرگاه موضوعی برای نوشتن داده شد، خودمان را به‌جای آن موضوع بگذاریم و از زبان خود یا چیزهای دیگر دربارهٔ آن بنویسیم. در سخن جویشیما موضوع این است که بتوانی جام شوی و لرزش شکستن را حس کنی. مثلاً اگر موضوع نوشتن کلاس باشد، خودمان را جایش می‌گذاریم و می‌نویسیم: اگر من پنجرهٔ کلاس بودم… گاه با خیالی آوردن هم فرصتی تازه به فکر می‌دهیم: اگر خورشید بودم… اگر کوه بودم…

این شیوهٔ نگریستن به موضوع و آماده‌سازی ذهن باعث می‌شود عواطف و احساسات را به سادگی بیان کنیم، فرصت آفرینش بیشتری بیابیم و از راه خیال خود را به پدیده‌ها نزدیک سازیم. معلم متن دیگری می‌آورد که نویسنده به‌جای پرداختن مستقیم به خصوصیات کتاب، در ذهن خود کتاب را به‌جای انسان نشانده و بعد آن را با ویژگی‌های انسانی معرفی می‌کند.

کتاب‌ها مثل آدم‌ها

بعضی کتاب‌ها ساده لباس می‌پوشند و بعضی لباس عجیب و رنگارنگ دارند. بعضی قصه می‌گویند تا بخوابیم و بعضی تا بیدار شویم. بعضی شاگرد اول می‌شوند و جایزه می‌گیرند؛ بعضی مردود و بعضی تجدید. بعضی تقلب می‌کنند. بعضی پرحرف‌اند ولی حرفی برای گفتن ندارند و بعضی ساکت‌اند ولی عالمی حرف در دل دارند. بعضی دوقلو هستند؛ بعضی پیش از تولد می‌میرند و بعضی تا ابد زنده‌اند. این متن از «بی‌بال پریدن» نشان می‌دهد جانشین‌سازی چطور توصیف خشک کتاب را به تصویری زنده تبدیل می‌کند.

• متن الف از آرزوهای بزرگ: چهرهٔ جوینده، پناهگاه، قبرستان هموار، درختان اندوهبار، گنجشک پریشان، اتاق دلگیر.
• متن ب: کوزهٔ شکسته و سقا؛ گل‌های کنار جاده که هر روز از ترک کوزه آب می‌گیرند.
• متن پ: سنگ سر راه که لگد می‌خورد و روزی در میان سنگ و شن جابه‌جا می‌شود و درد را روایت می‌کند.
• کدام با روش جانشین‌سازی درس تناسب بیشتری دارد؟ دلیل انتخاب را توضیح دهید.

تمرین‌های «اگر من… بودم»

یکی از موضوع‌ها را انتخاب کنید و متن بنویسید: اگر معلم نگارش بودید…؛ اگر پروانه‌ای هستید که در تاریکی شب شمع روشنی پیدا کرده‌اید…؛ اگر قطرهٔ بارانی هستید که از ابری چکیده‌اید… . نقد نوشته‌ها روی بهره‌گیری از شیوهٔ جانشین‌سازی و انتقال حس کسی یا چیزی که به‌جایش سخن گفته می‌شود تأکید دارد؛ یعنی فقط قصه گفتن کافی نیست، باید حس آن جایگزینی حس شود.

ویرایش جمع دوباره ظاهر می‌شود: «من لوازم مدرسه را خریدم» درست است و نباید «لوازمات» ساخت. جمله‌هایی مثل امورات تحصیل یا مراسمات رسمی را ویرایش کنید. تمرین دو تصویر هم ادامه دارد: تفاوت‌ها را ببینید، جداگانه توصیف کنید و بگذارید دوستان حدس بزنند هر نوشته مال کدام تصویر است؛ معیار موفقیت انتقال دقیق تفاوت دیداری است.

از نگاه بیرون به صدای درون

بسیاری از انشاها از بیرون توصیف می‌کنند: سنگ سخت است، کتاب مفید است، معلم مهربان است. جانشین‌سازی می‌خواهد زاویه را عوض کند: سنگ بگوید از لگد خسته شده؛ کتاب بگوید گاهی حرف دارد و کسی نمی‌شنود؛ شمع بگوید از نزدیک شدن پروانه هم گرم می‌شود هم می‌ترسد. وقتی زاویه عوض شود، واژه‌ها هم عوض می‌شوند.

متن سنگ سر راه و کوزهٔ شکسته هر دو این جابه‌جایی را نشان می‌دهند. برای تمرین «اگر معلم نگارش بودید» مواظب باشید فقط نصیحت نکنید؛ یک زنگ فرضی را از زبان معلم روایت کنید: ورود به کلاس، دیدن دفترها، شنیدن یک انشای ضعیف و یک انشای زنده. نگارش هشتم در این نقطه همدلی را به مهارت نوشتن تبدیل می‌کند.

چطور جانشین‌سازی را در یک بند تمرین کنیم؟

1. شیء یا موجود ساده‌ای انتخاب کنید: نیمکت، پاک‌کن، درخت حیاط.
2. سه حس از زبان او بنویسید: چه می‌بیند، چه می‌شنود، چه احساس می‌کند.
3. یک خاطره از دید او تعریف کنید.
4. متن را بلند بخوانید و ببینید هنوز «انسان‌زده» حرف می‌زند یا واقعاً جایش نشسته است.

در فصل ۷ نگارش هشتم آخرین شگرد بزرگ سال همین نزدیک شدن از درون موضوع است. اگر مقایسهٔ درس قبل را با جانشین‌سازی ترکیب کنید، هم شباهت و تفاوت را می‌بینید هم صدای درونی پدیده را می‌شنوید. برای برگشت به نقشهٔ کامل سال به نگارش هشتم و برای تقویت حس‌ها به لمس و بو و مزه سر بزنید.

اگر در جانشین‌سازی به نصیحت‌گویی افتادید، یک محدودیت بگذارید: در بند اول هیچ جمله‌ای با «باید» ننویسید. فقط ببینید و حس کنید. این محدودیت شما را به فضای جویشیما نزدیک می‌کند؛ جایی که دانستن با حس کردن یکی نیست و باید از درون موضوع نگاه کرد.

دانستن دربارهٔ چیزی با حس کردن از درون آن یکی نیست؛ جانشین‌سازی می‌خواهد همان حس دوم را روی کاغذ بیاورد.