روشی برای نوشتن درباره موضوع های ذهنی

سفر نوشتن ایستگاه‌های زمینی را طی کرده و معلم می‌گوید اگر نقشه را درست پیموده باشید، سفر آسمانی ذهن شروع می‌شود و لذت نوشتن بیشتر می‌شود. اما یک سؤال می‌ماند: برای مفهومی ذهنی مثل ایثار، پهلوانی، مهر مادری یا راست‌گویی، آیا همان پرسش‌های شخص و مکان کافی است؟ پاسخ کتاب منفی است. نگارش هفتم در این درس نوع تازه‌ای از پرسش را برای موضوع‌های انتزاعی یاد می‌دهد. در نردبون چند مدرس با متن راست‌گویی و شجاعت نشان می‌دهند چطور مفهوم را بدون پراکنده‌گویی جمع کنید.

مفهوم را با مثال زمینی کنید

متن راست‌گویی وقتی زنده می‌شود که از کلاس و دوستی و اعتماد حرف می‌زند، نه فقط تعریف واژه‌ای. برای فداکاری و شجاعت هم همین کار را بکنید: یک موقعیت کوچک واقعی یا داستانی کنار تعریف بگذارید. پرسش «اگر نباشد چه می‌شود؟» معمولاً بهترین بند میانی را می‌سازد، چون ذهن را از شعار به پیامد می‌برد. پایان را هم کوتاه نگه دارید و به یک کار عملی برسید؛ مثلاً راست‌گویان محل را سرمشق قرار دادن، همان‌طور که کتاب پیشنهاد می‌کند.

پرسش‌های مفهومی برای راست‌گویی

اگر بخواهید انشایی دربارهٔ راست‌گویی بنویسید، پرسش‌ها متفاوت می‌شوند: کلمهٔ راست‌گویی به چه معناست؟ نقش و تأثیر راست‌گویی در زندگی فردی و اجتماعی چیست؟ متن نمونه دقیقاً به این پرسش‌ها پاسخ می‌دهد. راست‌گویی یکی از صفت‌های پسندیده است؛ واژه‌ای از دو بخش که به گفتن درست و پرهیز از نادرستی و دروغ اشاره دارد. کسی که در رفتار و گفتار صادق باشد موفق‌تر و مورد اعتمادتر است، دوستان بسیار می‌یابد و سرمشق دیگران می‌شود.

اگر مردم راست‌گویی را پیشه کنند، همدلی و اتحاد و پیشرفت در جامعه جارب می‌شود؛ در کلاس هم دوستان همدل در یادگیری یار هم‌اند و احساس تنهایی نمی‌کنند. راست‌گویان آرامش دارند چون نگران آشکار شدن دروغ نیستند. اگر راستی کم‌رنگ شود، دوستی به دشمنی و کینه‌جویی تبدیل می‌شود و جامعه بیمار می‌گردد. پرسش‌های تکمیلی هم می‌آید: افراد راست‌گو چگونه آدم‌هایی هستند؟ اگر راست‌گویی رواج نداشته باشد چه مشکلاتی پیش می‌آید؟ چه صفت‌هایی با راست‌گویی متضادند؟ برای رشد راست‌گویی چه باید کرد؟

ویژگی پرسش و ویژگی پاسخ

کتاب چند راهکار برای طرح پرسش می‌دهد: فقط به اصل موضوع بپردازند؛ بر پایهٔ ساختمان نوشته بچینند یعنی موضوع، آغاز، میانه و پایان را پوشش دهند؛ همهٔ جنبه‌های موضوع را دربرگیرند. برای پاسخ هم می‌گوید فقط در جواب موضوع اصلی باشند، با نظم منطقی و ساختار نوشته تنظیم شوند، نتیجهٔ مطالعه و تحقیق باشند، با نمونه از رفتار و گفتار همراه شوند و کوتاه و گویا نوشته شوند.

• پرسش تعریف: این مفهوم چیست؟
• پرسش نقش: در زندگی فرد و جمع چه می‌کند؟
• پرسش فقدان: اگر نباشد چه می‌شود؟
• پرسش راه: برای رشدش چه باید کرد؟

پاسخ به این پرسش‌ها چارچوبی برای نوشتن می‌سازد و ذهن را راحت‌تر پیش می‌برد. متن ادامه می‌دهد برای رواج راست‌گویی باید راست‌گویان و راست‌کرداران را بشناسیم، رفتارشان را سرمشق کنیم، احترام بگذاریم و از نیکی‌شان سخن بگوییم تا الگو شوند.

شجاعت و فداکاری؛ تمرین مفهومی

متن شجاعت از احمد بهمن‌یار می‌گوید شجاعت ایستادگی در برابر حوادث و رنج‌هاست، نه بی‌پروایی شرم‌آور در کوچه. شجاع کسی است که از مرگ و خطر بترسد اما خود را نبازد؛ فرمانده زیر آتش دشمن وظیفه‌اش را انجام می‌دهد. حتی عقب‌نشینی ماهرانه می‌تواند نشانهٔ شجاعت باشد، اگر از روی عقل باشد نه ترسِ ازدست‌دادن عقل. شجاعت اخلاقی هم هست: بیان عقیدهٔ درست بدون هراس. برای این متن باید موضوع را تعیین کنید و برای هر بخش پرسش مناسب طرح کنید.

تمرین نوشتن می‌گوید برای موضوع فداکاری پرسش‌هایی طرح کنید و بر اساس آن متن بنویسید. نقد گروهی علاوه بر پیش‌نویس و پاک‌نویسی و طبقه‌بندی، روی طراحی نوشته با پرسش‌های مناسب تأکید دارد؛ یعنی باید معلوم باشد انشا از اسکلت سؤال ساخته شده است.

فعل و مصدر، بازنویسی حکایت

ویرایش پایانی سال روی فعل و مصدر است. جملهٔ الف درست است: «مادر و مادربزرگم به زیارت امام رضا رفتند.» فعل شخص و شمار و زمان را بیان می‌کند و معمولاً در پایان جمله می‌آید؛ مصدر این ویژگی‌ها را ندارد. جمله‌هایی مثل «گفتن و نوشتن جدا از هم نیستن» یا «آن‌ها هم برای خودشان عقیده‌هایی داشتن» باید به شکل درست نوشتاری ویرایش شوند. بازنویسی حکایت کهن به نثر سادهٔ امروز هم آخرین تمرین مهارتی کتاب است.

1. چهار پرسش مفهومی برای راست‌گویی بنویسید و به هر کدام یک بند پاسخ دهید.
2. متن شجاعت را با پرسش‌های خودتان اسکلت‌بندی کنید.
3. یک انشای کوتاه دربارهٔ فداکاری فقط از روی پرسش‌ها بنویسید.
4. جمله‌های مصدری را به جمله‌های فعلی تبدیل کنید.

دعای پایانی صفحات کتاب و ابیات عطار یادآوری می‌کنند نوشتن مفهوم‌های ذهنی فقط تمرین فنی نیست؛ با ارزش‌ها و نگاه انسان هم گره می‌خورد. در فصل ۸ نگارش هفتم وقتی بتوانید برای یک مفهوم ذهنی پرسش بسازید، مسیر سال کامل می‌شود. برای مرور نقشهٔ کامل به نگارش هفتم و برای تقویت بند به جملهٔ موضوع برگردید.

موضوع ذهنی را با تعریف کلی پر نکنید؛ با چند سؤال دقیق بازش کنید تا نوشته‌تان عمق پیدا کند.