جمله موضوع

نقشهٔ نوشتن را بلد شده‌اید، موضوع را خرد کرده‌اید و ساختار بند را دیده‌اید؛ حالا معلم می‌گوید اهمیت جملهٔ موضوع از جمله‌های کامل‌کننده بیشتر است، پس این درس را وقف شناخت بهتر همان یک جمله می‌کند. نگارش هفتم اینجا دقیق می‌شود: بند سالم یک جملهٔ موضوع کامل و چند جملهٔ تکمیل‌کننده دارد. در نردبون چند مدرس با نمودار و دو بند الف و ب نشان می‌دهند چرا یک بند منسجم است و دیگری ذهن خواننده را گم می‌کند.

چرا جملهٔ موضوع راهنمای دو طرف است؟

بندهای بدنه هر کدام یک موضوع اصلی دارند. موضوع اصلی هر بند معمولاً در اولین جمله‌اش آورده می‌شود. نمونهٔ کتاب: «بهار فصل روییدن و تازه شدن است.» این جملهٔ موضوع است. بعد می‌خوانید همه از خواب زمستانی بیدار می‌شوند، خاک تکان می‌خورد، سبزه می‌روید، درختان شکوفه می‌کنند. نویسنده با نوشتن جملهٔ موضوع درمی‌یابد بعداً چه مطالبی بگنجاند؛ خواننده هم با خواندن همان جمله می‌فهمد موضوع بند چیست.

سؤال کلیدی درس این است: چه رابطه‌ای بین جملهٔ موضوع و بقیهٔ جمله‌های بند وجود دارد؟ در نمونهٔ بهار، همهٔ جمله‌های بعدی موضوع جملهٔ نخست را تأیید و تقویت می‌کنند. بند وقتی منظم و منسجم است که شرح و توضیحش بیشتر دربارهٔ همان موضوع جملهٔ نخست باشد، نه پرش به موضوع‌های تازه.

بند الف منسجم، بند ب پراکنده

دو بند مقابل هم گذاشته می‌شوند. بند الف می‌گوید داستان با تخیل ذهنی کودکان آمیخته است؛ کودکان خود را جای شخصیت‌ها می‌گذارند، نقش بازی می‌کنند و همراهی با رویدادهای داستانی تجربه و رشدشان را می‌افزاید. نقاشی هم کمک می‌کند. همهٔ مطالب برای گسترش جملهٔ اول آمده‌اند؛ بنابراین بند منسجم است.

بند ب دربارهٔ تمرین جورچین، درست نگاه کردن، تسلط بر انگشتان، خوش‌نویسی و غنی کردن اوقات فراغت در تابستان حرف می‌زند. جمله‌ها هر کدام موضوعی جدا دارند و با جملهٔ نخست ارتباط محکم نمی‌سازند. چنین نوشته‌هایی ذهن خواننده را سردرگم می‌برند. تفاوت این دو بند همان چیز مهمی است که باید در انشای خودتان هم چک کنید.

• جملهٔ موضوع را اول بند بنویسید.
• هر جملهٔ بعدی را با این سؤال بسنجید: آیا همین موضوع را کامل می‌کند؟
• اگر جمله موضوع تازه آورد، بند جدید باز کنید.
• بند پراکنده را با حذف یا جابه‌جایی نجات دهید.

بازی کودکان و کتاب‌های مثل آدم‌ها

در تمرین تشخیص، بند الف می‌گوید بازی برای کودکان لذت‌بخش‌تر از خوردن آب و غذاست؛ وقتی در شور بازی غرق می‌شوند غذا را فراموش می‌کنند، مادران برای خوراندن غذا به زحمت می‌افتند، اما کمتر پیش می‌آید مادری برای تشویق به بازی به زحمت بیفتد. باید موضوع بند و جملهٔ موضوع را مشخص کنید. بند ب کتاب‌ها را مثل آدم‌ها می‌بیند: بعضی لباس ساده دارند، بعضی رنگارنگ؛ بعضی قصه می‌گویند تا بخوابیم، بعضی تا بیدار شویم؛ بعضی شاگرد اول می‌شوند، بعضی مردود؛ بعضی پرحرف‌اند بی‌حرف، بعضی ساکت‌اند با دنیای حرف در دل. باز هم جملهٔ موضوع را پیدا کنید.

برای نوشتن مستقل، برای هر کدام از موضوع‌های «تیم والیبال کلاس ما» و «صدای زنگ آخر» یک بند بنویسید. نقد کلاسی روی داشتن پیش‌نویس، پاک‌نویسی، رعایت ساختار بند با جملهٔ موضوع و تکمیل‌کننده‌ها، و شیوهٔ خواندن است.

چک‌لیست یک‌دقیقه‌ای قبل از تحویل بند

بعد از نوشتن هر بند بدنه، این سه سؤال را از خود بپرسید: جملهٔ اول موضوع را روشن می‌گوید؟ هر جملهٔ بعدی همان موضوع را کامل می‌کند؟ زمان فعل‌ها یکدست است؟ اگر به سؤال دوم نه گفتید، یا جمله را حذف کنید یا بند را دو نیم کنید. تفاوت بند الف و ب کتاب دقیقاً از همین‌جا می‌آید؛ یکی همهٔ جمله‌ها را حول رشد ذهنی کودک با داستان نگه می‌دارد، دیگری هر جمله را به تمرین تازه‌ای پرتاب می‌کند.

برای موضوع «صدای زنگ آخر» می‌توانید جملهٔ موضوع را چنین بگذارید: «صدای زنگ آخر فقط پایان درس نیست؛ شروع هیاهوی حیاط است.» بعد صدای پا، بستن کتاب، شلوغی راهرو و حس رهایی را کامل‌کننده کنید. این الگو را در نگارش هفتم بارها تکرار کنید تا دستتان خودکار شود.

زمان فعل و بازآفرینی مثل

ویرایش این درس روی یکدستی زمان فعل‌هاست. جملهٔ الف درست است چون فعل‌ها در زمان حال جریان دارند: صبح زود از خانه بیرون می‌روم، وقتی به مدرسه می‌رسم بابای مدرسه را می‌بینم که تازه در را باز می‌کند. در جملهٔ ب چرخش ناگهانی به گذشته نوشته را پیچیده و خواننده را سردرگم می‌کند. هنگام نوشتن باید به زمان فعل‌ها توجه کنید؛ پرش بی‌دلیل از حال به گذشته معمولاً انشا را ضعیف می‌کند.

1. جملهٔ موضوع بند بهار را الگو بگیرید و یک بند مشابه بنویسید.
2. بند الف و ب کتاب را علامت بزنید: منسجم یا پراکنده.
3. برای زنگ آخر و تیم والیبال هر کدام یک بند سالم بنویسید.
4. جمله‌های دوچرخه‌سواری و بوییدن گل را از نظر زمان ویرایش کنید.

در فصل ۶ نگارش هفتم اگر جملهٔ موضوع را جدی بگیرید، نوشته‌تان مثل نخ تسبیح بندها را نگه می‌دارد. مرحلهٔ بعد در راهی برای نظم دادن به ذهن و نوشته پرسش‌وپاسخ است. صفحهٔ نگارش هفتم کل این پله‌ها را کنار هم نشان می‌دهد.

یک جملهٔ موضوع خوب نصف راه بند است؛ بقیهٔ راه فقط توضیح روشن همان یک حرف است.