بندهای بخش میانى (بدنه)

معلم کتاب آبی‌رنگی از کیفش درمی‌آورد و دو صفحه از رمان را می‌خواند؛ متنی دربارهٔ پدر و مادرهایی که فرزندشان را تحفهٔ بی‌همتا می‌دانند، و گروهی دیگر که هیچ علاقه‌ای نشان نمی‌دهند. بعد کتاب را می‌بندد و می‌پرسد این بخش چند بند دارد و هر بند چه کار می‌کند. نگارش هفتم از اینجا وارد ساختمان بندهای بخش میانی می‌شود. در نردبون چند مدرس همین نمونهٔ ماتیلدا و نمودار بند را با تمرین‌های تازه توضیح می‌دهند.

متن ماتیلدا و چهار بند بدنه

تقریباً همهٔ کلاس می‌گویند متن چهار بند دارد. معلم می‌خواهد جداگانه به هر بند نگاه کنید: آیا موضوع خاصی مطرح شده؟ جملهٔ آغازین هر بند با جمله‌های بعدی چه فرقی دارد؟ بین موضوع بندها چه ارتباطی هست؟ این پرسش‌ها اسکلت درس را می‌سازند؛ چون بدنهٔ نوشته از همین بندها تشکیل می‌شود و اگر بندها بی‌نظم باشند، کل انشا از هم می‌پاشد.

گروه اول موضوع بند اول را علاقهٔ بیش از حد بعضی والدین می‌داند؛ جملهٔ «مادرها و پدرها، حتی اگر فرزندشان بدترین موجود عالم باشد…» جملهٔ موضوع است و جمله‌های بعدی کامل‌کننده‌اند. گروه دوم بند دوم را کوتاه‌تر می‌بیند: رنجی که معلمان از تعریف و تمجید اغراق‌آمیز می‌کشند. گروه سوم بند سوم را بلندترین می‌داند؛ واکنش معلم فرضی به والدین و جملهٔ «اوضاع آن‌ها قدرها هم گل و بلبل نیست». گروه چهارم بند چهارم را نقطهٔ مقابل بند اول می‌بیند: والدین بی‌علاقه مثل پدر و مادر ماتیلدا.

ساختار بند: جملهٔ موضوع و کامل‌کننده‌ها

برای اینکه بخش‌های مختلف نوشته با هم ارتباط محکم داشته باشند، باید اجزا و ساختار بند را بشناسید. هر بند دو قسمت دارد: جملهٔ موضوع و جمله‌های کامل‌کننده. هر بند خودش یک موضوع دارد و در عین استقلال، با موضوع بندهای دیگر مرتبط است. برای نوشتن جملهٔ موضوع معمولاً آن را در آغاز بند می‌آورند؛ بعد چند جملهٔ دیگر برای توضیح، تأیید و روشن کردن مقصود می‌آید تا معنای جملهٔ موضوع کامل شود.

• جملهٔ موضوع: حرف اصلی بند را یک‌جا می‌گوید.
• جمله‌های کامل‌کننده: شرح، مثال، دلیل یا جزئیات می‌دهند.
• هر بند یک موضوع؛ نه سه موضوع قاطی در یک بند.
• بین بندهای بدنه باید رشتهٔ مشترک موضوع کلی نوشته باشد.

نمودار کتاب همین را نشان می‌دهد: یک جملهٔ موضوع در رأس و چند جملهٔ کامل‌کننده زیر آن. معلم جمع‌بندی می‌کند که نویسنده معمولاً حرف اصلی را در اولین جمله می‌آورد و در ادامه معنا را گسترش و کامل می‌کند. این عادت ساده، خواندن و نوشتن انشا را خیلی روشن‌تر می‌کند.

تمرین تشخیص در بند سخنرانی

بند بعدی دربارهٔ سخن گفتن در برابر جمع است: هیجان و هراس، ریشه در دوران کودکی، نظر روان‌شناسان، و بازگشت اضطراب در بزرگسالی. باید جملهٔ موضوع و جمله‌های کامل‌کننده را مشخص کنید. اگر جملهٔ اول را درست پیدا کنید، بقیهٔ بند مثل توضیح همان ادعا به نظر می‌رسد؛ اگر اشتباه کنید، بند را مجموعه‌ای از جمله‌های پراکنده می‌بینید.

برای نوشتن، یکی از موضوع‌های درد دندان، ناخن یا کفش را انتخاب کنید و یک بند با رعایت ساختمان بند بنویسید. بعد بندهایی که دوستانتان نوشته‌اند را با سنجه‌ها ارزیابی کنید: پیش‌نویس، رعایت ساختار بند، ارتباط و نظم بین جملهٔ موضوع و کامل‌کننده‌ها، پاک‌نویسی و شیوهٔ خواندن.

نمودار بند را روی دفتر بکشید

قبل از نوشتن بند، یک دایره برای جملهٔ موضوع و سه خط زیر آن برای کامل‌کننده‌ها بکشید. اول فقط جملهٔ موضوع را بنویسید؛ مثلاً «ناخن بلند در کلاس هم زشت است هم غیربهداشتی.» بعد سه جملهٔ کامل‌کننده اضافه کنید: مثال از مشاهده، دلیل بهداشتی، و پیشنهاد کوتاه. اگر جملهٔ چهارمی موضوع تازه آورد، بند را تمام کنید و بند جدید باز کنید. این عادت ساده همان چیزی است که متن ماتیلدا را چهاربندى و خوانا نگه داشته است.

در کار گروهی، بند دوستتان را بلند بخوانید و فقط یک سؤال بپرسید: حرف اصلی این بند چیست؟ اگر دو جواب مختلف شنیدید، جملهٔ موضوع مبهم است و باید بازنویسی شود. نگارش هفتم در این مرحله بیش از زیبا نویسی، روی شفاف بودن حرف اصلی بند اصرار دارد.

ویرایش پیوسته و بازنویسی حکایت

در ویرایش، جملهٔ الف درست است چون میان جمله‌ها بدون وند یا حرف اضافهٔ اضافی روان است: کتاب‌هایم را مرتب کردم، آن‌هایی را که نمی‌خواستم جمع کنم توی جعبه گذاشتم و به کتابخانهٔ محل بردم. شکل ب با تکرار و درهم‌ریختگی خواننده را خسته می‌کند. جمله‌هایی مثل خانه را از زیر و رو کردن مادر، یا بازیکن حمله و جا گذاشتن حرمت، باید طوری ویرایش شوند که ترتیب منطقی رویدادها حفظ شود.

1. متن ماتیلدا را بندبندی کنید و برای هر بند جملهٔ موضوع بنویسید.
2. یک بند مستقل دربارهٔ کفش یا ناخن بنویسید.
3. بند سخنرانی را علامت‌گذاری کنید: موضوع و کامل‌کننده‌ها.
4. حکایت پایانی را به نثر سادهٔ امروزی بازنویسی کنید.

در فصل ۵ نگارش هفتم وقتی ساختمان بند را فهمیدید، جملهٔ موضوع را عمیق‌تر تمرین می‌کنید تا اهمیت آن از جمله‌های کامل‌کننده برایتان روشن‌تر شود. برای بازگشت به مسیر سال به نگارش هفتم بروید.

بند خوب مثل اتاق مرتب است: یک حرف اصلی دارد و بقیهٔ جمله‌ها همان حرف را روشن می‌کنند، نه اینکه هر جمله پنجرهٔ تازه‌ای به موضوعی دیگر باز کند.