راهی برای نظم دادن به ذهن و نوشته

معلم خوش‌ذوق وارد می‌شود و می‌پرسد: «سلام، ما اینجا نیستیم؟» کلاس می‌خندد و او کتابی نشان می‌دهد و بخشی از داستان دیدار با میکا را می‌خواند؛ پسری که از درخت سیب آویزان است، تعظیم می‌کند و می‌گوید پرسش است که به آینده اشاره دارد، نه فقط پاسخ. نگارش هفتم از این صحنه به یک روش کاربردی می‌رسد: طرح پرسش برای نظم ذهن و نوشته. در نردبون چند مدرس همین چارچوب پرسش‌وپاسخ را روی زندگی‌نامه و شخصیت‌ها پیاده می‌کنند.

پرسش فعال، ذهن پویا

بعد از خواندن داستان، معلم می‌پرسد در بخشی که شنیدید چه پرسش‌هایی مطرح شد. ذهن فعال معمولاً پرسشگر است؛ بسیاری از مشکلات ذهنی ما با سؤال درست روشن می‌شوند. دانا هم می‌داند هم می‌پرسد؛ نادان نه می‌داند نه می‌پرسد. در نویسندگی هم طرح پرسش مناسب کاربرد دارد. یکی از روش‌های ساده، بهره‌گیری از چارچوب پرسش و پاسخ است. طرح پرسش به نظم ذهنی کمک می‌کند، طبقه‌بندی و آفرینش فکری را آسان‌تر می‌سازد و جمع‌آوری اطلاعات را منظم می‌کند.

فرض کنید می‌خواهید دربارهٔ شهید بصیر بنویسید. پرسش‌ها می‌توانند چنین باشند: کی و کجا به دنیا آمد؟ چند سال زندگی کرد؟ در کدام دورهٔ تاریخی زیست؟ ویژگی‌های اخلاقی و رفتاری‌اش چه بود؟ همرزمان و دوستانش چه کسانی بودند و چه خاطراتی از او دارند؟ کی، کجا و چگونه از دنیا رفت و آرامگاهش کجاست؟

از پرسش منظم تا متن حاج حسین بصیر

گام بعد این است که پرسش‌ها را با ترتیب منطقی بچینید؛ یعنی ارتباط طولی رویدادها از نظر طبیعی، تاریخی و منطقی را رعایت کنید. سپس به هر پرسش پاسخ دهید و پاسخ‌ها را کنار هم بگذارید تا نوشته پدید آید. تلاش کنید طرح پرسش‌ها با طبقه‌بندی ذهنی درس اول و آموخته‌های بعدی همخوان باشد. در پایان نوشته را بازخوانی، ویرایش و مرتب کنید.

• متولد شام غریبان در روستایی از فریدون‌کنار، خانوادهٔ کشاورز تهی‌دست
• تحصیل تا ششم ابتدایی و اشتغال به آهنگری تا جنگ
• حضور از روزهای نخست جبهه، زخمی شدن و بازگشت دوباره
• فرماندهی گردان خط‌شکن، تیپ و قائم‌مقامی لشکر
• صفات: سادگی، صفا، فروتنی، صبر، شجاعت
• شهادت در دوم اردیبهشت پس از هفت سال جان‌فشانی؛ مزار در زادگاه

متن کتاب دقیقاً نشان می‌دهد پاسخ‌های منظم چطور به انشای منسجم تبدیل می‌شوند؛ حتی نقل قول همرزم دربارهٔ حال‌وهوای عاشورایی بستن سربندها و لبخند آرامش حاجی در شب عملیات، جزئیات زنده‌ای به نوشته می‌دهد که بدون پرسش قبلی سخت به ذهن می‌رسد.

تمرین سهراب سپهری و زندگی‌نامهٔ محلی

برای متن سهراب سپهری باید اول موضوع را تعیین کنید، بعد برای هر بخش پرسش مناسب طرح کنید: زادگاه و خانواده، تحصیل و دانش‌سرای مقدماتی، دانشکدهٔ هنرهای زیبا، شعر و آثار، سفر به شرق، درگذشت و آرامگاه اردهال کاشان. این تمرین شما را وادار می‌کند قبل از نوشتن، اسکلت اطلاعاتی بسازید. تمرین پایانی می‌گوید زندگی‌نامهٔ یکی از بزرگان محل زندگی‌تان را با طرح سؤال بنویسید؛ جایی که اطلاعات واقعی و نظم پرسش‌ها با هم لازم‌اند.

نقد گروهی روی پیش‌نویس، پاک‌نویسی، رعایت طبقه‌بندی ذهن و نوشته، طراحی نوشته با پرسش‌های مناسب و شیوهٔ خواندن است. یعنی فقط زیبا نوشتن کافی نیست؛ باید معلوم باشد نوشته از چه سؤال‌هایی ساخته شده است.

پرسش‌ها را زمان‌بندی کنید

ترتیب پرسش مهم‌تر از تعداد آن است. اول هویت و زمان و مکان، بعد ویژگی و خاطره، بعد پایان زندگی یا تأثیر امروز. اگر اول دربارهٔ شهادت بپرسید و بعد دربارهٔ کودکی، نوشته عقب‌جلو می‌شود. متن حاج حسین بصیر چون پاسخ‌ها را روی محور زمان چیده، خواندنش روان است: تولد، کار، جبهه، مسئولیت، صفات، شهادت، مزار.

برای زندگی‌نامهٔ محلی هم همین کار را بکنید. حتی اگر اطلاعات کم دارید، پرسش‌های خالی نشان می‌دهند کجا باید از خانواده یا منابع محلی بپرسید. نوشتن بدون پرسش معمولاً به کلی‌گویی می‌ رسد؛ نوشتن با پرسش خالی حداقل نقشهٔ تحقیق می‌سازد. این عادت تا پایان نگارش هفتم برای موضوع‌های ذهنی هم به کارتان می‌آید.

نشان و تخیل تصویری

در ویرایش، جملهٔ الف درست است: «فریدون نشان ماست، نام من فریدون است و دارم برایت نامه می‌نویسم.» کلمهٔ «نشان» اینجا تلفظ و صدای درستی دارد. جمله‌های سواره و پیاده، یا کار جوهر انسان، باید طوری ویرایش شوند که واژه‌ها دقیق و بدون ابهام بنشینند. تمرین پایانی قدرت تخیل است: تصویری را در ذهن بسازید، به جزئیات بیفزایید و طوری بنویسید که با خواندن آن، تصویر ذهنی شما نشان داده شود.

1. برای یک شخصیت محلی شش پرسش مرتب بنویسید.
2. پاسخ‌ها را به ترتیب زمان و منطق بچینید.
3. متن بصیر را با فهرست پرسش‌های کتاب تطبیق دهید.
4. یک بند پایانی با بازخوانی و ویرایش اضافه کنید.

در فصل ۷ نگارش هفتم نظم ذهن با سؤال ساخته می‌شود؛ در موضوع‌های ذهنی همین روش را برای مفاهیم انتزاعی مثل راست‌گویی به کار می‌برید. مسیر کامل در نگارش هفتم در دسترس است.

داستان میکا را هم از زاویهٔ پرسش بخوانید، نه فقط ماجرا. هر تعظیم او به یک سؤال هوشمندانه وصل است و جملهٔ پایانی‌اش یادآوری می‌کند پاسخ فقط بخشی از راه است. وقتی زندگی‌نامه می‌نویسید، سعی کنید حداقل یک پرسش باز هم داشته باشید که خواننده را به فکر وادارد.

قبل از اینکه دنبال جملهٔ زیبا بگردید، سؤال درست بپرسید؛ نوشته معمولاً از پاسخ‌های مرتب متولد می‌شود.