درس ۱۱ قسمت ۱
استاد کاوند
۱۷:۱۰
۱
بکارید و بخورید
استاد آهنگرداودی
۲۰:۳۹
۲
درس ۱۱ قسمت ۲
استاد کاوند
۱۳:۳۴
گلدان‌های شمعدانی کنار هم بودند؛ چرا بعضی شاداب‌اند و برگ بعضی زرد و پژمرده؟
در راهرو مدرسه چند گلدان شمعدانی به طور منظم چیده شده‌اند. بچه‌ها با مشاهده متوجه شدند بعضی شمعدانی‌ها خوب رشد کرده‌اند؛ در حالی که برگ‌های برخی دیگر زردرنگ و پژمرده‌اند. در کلاس از معلم پرسیدند چرا بعضی شمعدانی‌ها رشد کمتری دارند. معلم خواست گروه‌ها درباره‌ی این موضوع گفت‌وگو کنند و نظرشان را بگویند. بعضی گفتند هرچه بیشتر آب بدهیم بیشتر رشد می‌کند؛ بعضی گفتند خاک گلدان روی رشد اثر دارد پس خاک‌ها تفاوت داشته‌اند؛ بعضی هم نور را مؤثر دانستند و گفتند برخی گیاهان نور کافی نداشته‌اند. فصل ۱۱ علوم پنجم این فرضیه‌ها را با کاوش عدس و انواع آب و خاک و هوا و نور می‌آزماید. در بکارید و بخورید چند مدرس نردبون همین آزمایش‌های رشد گیاه را تدریس کرده‌اند تا بتوانید مدرس مناسب خود را انتخاب کنید. نکته‌ی بهداشتی برای همه‌ی فعالیت‌های این درس: از دستکش استفاده کنید و در پایان دست‌ها را با آب و مایع دستشویی بشویید.
آب چه اثری بر رشد گیاه دارد؟
پنج گلدان پلاستیکی کوچک و هم‌اندازه تهیه کنید. در همه‌ی گلدان‌ها به مقدار مساوی خاک باغچه بریزید. درون هر گلدان پنج دانه‌ی عدس سالم، درشت و هم‌اندازه را با فاصله و در عمق یکسان (تقریباً یک سانتی‌متر) قرار دهید و رویشان را با خاک بپوشانید. گلدان‌ها را پشت پنجره بگذارید و هر روز مقدار یکسانی آب بدهید. پس از آنکه گیاهان سر از خاک درآوردند فعالیت را در دو بخش انجام دهید.
قسمت اول: با آبیاری و بدون آبیاری
دو تا از گلدان‌ها را انتخاب و شماره‌گذاری کنید. به گلدان اول هر سه روز یک‌بار نصف لیوان آب بدهید ولی به گلدان دوم آب ندهید. این کار را حدود ده روز ادامه دهید و مشاهده‌ها را در جدولی مثل جدول کتاب یادداشت کنید (روز اول، سوم، پنجم، …، سیزدهم). از مشاهده‌ها نتیجه‌گیری کنید. در پایان به گلدان‌ها به طور یکسان آب بدهید تا گیاهان بتوانند به زندگی و رشد ادامه دهند.
قسمت دوم: آب مقطر، معمولی و شور
سه گلدان باقی‌مانده را شماره‌گذاری کنید. به یکی نصف لیوان آب مقطر، به دومی نصف لیوان آب معمولی و به سومی نصف لیوان آب شور بدهید. آب دادن را با همین سه نوع آب ادامه دهید. طول ساقه‌های هر گلدان را اندازه بگیرید، میانگین را حساب کنید و در جدول بنویسید. برای مقایسه، نتایج را به صورت نمودار ستونی رسم کنید. رشد عدس در کدام گلدان بیشتر و در کدام کمتر از بقیه است؟ گیاهان برای زنده ماندن و رشد کردن علاوه بر آب به خاک مناسب هم نیاز دارند. مقدار و نوع آب در رشد مؤثر است؛ کشاورزان باید آب مناسب تهیه کنند و آبیاری منظم و به‌موقع باعث تولید محصولات بیشتر و مرغوب‌تر می‌شود. جمع‌آوری اطلاعات: چه گیاهانی می‌توانند در آب شور یا نسبتاً شور رشد کنند؟ نتایج را با داده‌نما یا پرده‌نگار ارائه دهید.
خاک چه اثری بر رشد گیاه دارد؟
سه گلدان پلاستیکی هم‌اندازه بردارید و شماره‌گذاری کنید. در گلدان اول خاک رُس، در دومی به اندازه‌ی گلدان اول ماسه و در سومی به مقدار مساوی خاک باغچه بریزید. در هر گلدان پنج دانه‌ی عدس سالم را با فاصله و عمق مساوی بکارید، گلدان‌ها را پشت پنجره بگذارید و به مقدار مساوی آب بدهید. چند روز مراقبت کنید، طول ساقه‌ی گیاهان هر گلدان را اندازه بگیرید، میانگین را حساب کنید و در جدول بنویسید. با استفاده از عددهای جدول در روز دهم نموداری رسم کنید و نتیجه‌گیری را در یک یا دو جمله بنویسید. از این کاوشگری گزارشی تهیه و به کلاس ارائه دهید.
فکر کنید: برای کشاورزی در مناطق کم‌باران چه خاکی مناسب‌تر است؟ خاک باغچه مواد مورد نیاز رشد گیاه را دارد؛ مخلوطی از ماسه، رُس و مقداری کود است. در کود مواد غذایی گوناگونی وجود دارد که با حل شدن در آبی که در خاک موجود است سبب رشد گیاه می‌شوند. مخلوط مناسبی از رُس، ماسه و کود مواد غذایی لازم را فراهم می‌کند و مقدار مناسبی آب در خود نگه می‌دارد.
هوا و نور؛ دو شرط دیگر رشد
فعالیت هوا: دو گلدان کوچک که در هرکدام یک گیاه عدس رشد کرده تهیه کنید (می‌توانید از گلدان‌های قبلی استفاده کنید). گلدان‌ها را در دو ظرف پلاستیکی شفاف و دردار قرار دهید اما فقط درِ یکی از ظرف‌ها را ببندید. مشاهده‌های خود را چند روز یادداشت کنید؛ از این فعالیت چه نتیجه‌ای می‌گیرید؟ گیاهان مثل همه‌ی موجودات زنده برای تنفس و رشد به هوا نیاز دارند.
کاوشگری نور: اگر به گیاه نور نتابد برگ‌های آن زرد می‌شوند و پس از مدتی از بین می‌روند. برای بررسی تأثیر نور بر رشد گیاه آزمایشی طراحی و اجرا کنید. کشاورزان می‌دانند برای به دست آوردن محصول بهتر گیاهان باید خاک حاصلخیز، نور، آب و هوای کافی در اختیار داشته باشند و برای فراهم کردن این شرایط زحمت‌های زیادی می‌کشند.
درخت‌کاری و فکر کنیدهای پایانی
شما نیز یک یا چند نهال درخت در محل زندگی خود بکارید و از آن مراقبت کنید تا رشد کند. در مراقبت از نهال‌های کاشته‌شده از کدام دانش و مهارت‌هایی که در درس علوم تجربی فراگرفته‌اید استفاده می‌کنید؟ فکر کنید در هریک از جاهای زیر برای کاشتن یک گیاه و رشد مناسب آن چه راه‌حلی پیشنهاد می‌کنید:
- جایی که خاک آن رُس زیادی دارد
- جایی که خاک آن نسبتاً شور است
- جایی که بارندگی کم است
علوم تجربی کمک می‌کند شرایط مناسب رشد گیاهان را بشناسیم. با کاشتن گیاهان علاوه بر اینکه به غذا دست می‌آوریم، به پاکیزگی محیط زیست نیز کمک می‌کنیم.
مسیر مواد داخل گیاه در فصل ۱۲ از ریشه تا برگ کامل می‌شود. خاک را هم اگر لازم شد از فصل ۱۰ خاک با ارزش مرور کنید.