از ریشه تا برگ
استاد آهنگرداودی
۱۳:۳۷
۱
آب و کود به باغچه می‌رسد؛ گیاه چطور آن‌ها را از خاک تا برگ می‌برد؟
باغبان بوستان هر روز به گیاهان آب می‌دهد؛ گاهی خاک باغچه‌ها را بیل می‌زند و در مواقعی از سال به خاک کود اضافه می‌کند. بوستان شادی بسیار سرسبز و زیباست چون گیاهان نور، آب، هوا و خاک مناسب در اختیار دارند. اما گیاهان چگونه آب و مواد موجود در خاک را با ریشه‌هایشان و نور و هوا را با برگ‌هایشان می‌گیرند؟ فصل ۱۲ علوم پنجم با جوانه‌ی گندم، تار کشنده، آوند و روزنه‌ی برگ به این مسیر پاسخ می‌دهد. در از ریشه تا برگ چند مدرس نردبون همین مسیر مواد را توضیح داده‌اند تا بتوانید سبک تدریس مناسب خودتان را انتخاب کنید.
کاوشگری جوانه‌ی گندم روی پارچه‌ی خیس
ظرف‌ها را شماره‌گذاری کنید و در ته‌ی هرکدام یک قطعه‌ی پارچه‌ی نخی خیس قرار دهید. در هر ظرف روی پارچه پنج دانه‌ی گندم بگذارید و در ظرف را ببندید. ظرف‌ها را کنار هم پشت پنجره قرار دهید. هر روز سر بزنید و مراقب باشید پارچه‌ی زیر دانه‌ها خشک نشود. وقتی دانه‌ها جوانه زدند آن‌ها را با ذرّه‌بین مشاهده کنید؛ چه می‌بینید؟ روی ریشه‌ی گیاه تارهای ریزی را که شماره می‌گذارید ببینید ولی مراقب باشید به ریشه آسیبی نرسد. درِ ظرف شماره‌ی … را باز کنید و پس از چند روز گیاهان دو ظرف را با هم مقایسه کنید. از این فعالیت چه نتیجه‌ای می‌گیرید؟
تار کشنده؛ دروازه‌ی ورود آب به ریشه
وقتی دانه‌ای را در خاک می‌کاریم بعد از مدتی ریشه از آن خارج می‌شود. این ریشه کم‌کم بزرگ می‌شود و آب و مواد مورد نیاز گیاه را از خاک می‌گیرد و وارد گیاه می‌کند. اولین قسمتی که پس از جوانه زدن دانه از آن خارج می‌شود ریشه است. روی ریشه تارهای نازکی وجود دارد که به آن‌ها تار کشنده می‌گویند. روی ریشه‌ی همه‌ی گیاهان تار کشنده وجود دارد؛ این تارها آب و مواد محلول موجود در خاک را می‌گیرند و در اختیار گیاه می‌گذارند. اگر تارهای کشنده‌ی ریشه آسیب ببینند گیاه نمی‌تواند آب و مواد محلول مورد نیاز خود را از خاک بگیرد و در نتیجه رشد آن کم یا متوقف می‌شود.
فکر کنید: وقتی می‌خواهیم گلدان یک گیاه را عوض کنیم چرا آن گیاه را با خاک اطراف ریشه‌اش به گلدان دیگر منتقل می‌کنیم؟ پاسخ عملی همین تارهای ظریف است؛ کندن خاک خشک از ریشه ممکن است تار کشنده را پاره کند.
از ریشه تا ساقه؛ آزمایش جعفری در آب‌قند
دیدید که مواد موجود در خاک و آب به‌وسیله‌ی تار کشنده وارد ریشه می‌شوند. به نظر شما این مواد چگونه از ریشه به ساقه و قسمت‌های دیگر گیاه می‌روند؟ فعالیت صفحه‌ی ۱۰۲: ساقه‌های برگ‌دار جعفری را تمیز بشویید؛ انتهای ساقه‌ها را به طور مایل ببُرید و درون محلول آب‌قند بگذارید. پیش‌بینی کنید مزه‌ی برگ‌های جعفری تغییر می‌کند یا نه. برای بررسی درستی پیش‌بینی، مزه‌ی این برگ‌ها را با برگ‌های جعفری معمولی مقایسه کنید.
آوندها لوله‌های باریکی هستند که آب را از ریشه به قسمت‌های بالای گیاه یعنی ساقه و برگ می‌برند. آن‌ها در برگ، رگ‌برگ را به وجود می‌آورند. رگ‌برگ‌ها همان مسیر قابل مشاهده‌ی انتقال آب در پهنه‌ی برگ‌اند.
فکر کنید: گل سفید را رنگی کنیم
فرض کنید می‌خواهید به جشن تولد دوستتان بروید و برای او گل‌های رنگارنگ هدیه ببرید اما گل‌فروشی فقط گل‌های سفید دارد. برای اینکه گل‌ها رنگی داشته باشید چه می‌کنید؟ ایده‌ی رایج همین مسیر آوندی است: قرار دادن ساقه‌ی گل در آب رنگی می‌تواند رنگ را از آوندها به گلبرگ برساند.
هوا از کجا وارد گیاه می‌شود؟ روزنه‌های برگ تره
ما هوا را از طریق بینی وارد شش‌های خود می‌کنیم. به نظر شما گیاهان هوا را از چه راهی می‌گیرند؟ فعالیت میکروسکوپ:
- برگ تره را بشکنید.
- لایه‌ی نازک روی برگ را جدا کنید و روی تیغه بگذارید.
- یک قطره آب روی این لایه بریزید و تیغک را روی آن قرار دهید.
- این نمونه را زیر میکروسکوپ مشاهده کنید.
- مشاهدات خود را نقاشی کنید.
در رو و پشت برگ‌ها سوراخ‌های ریزی وجود دارد؛ هوا از این سوراخ‌های ریز وارد گیاه می‌شود. به این سوراخ‌ها روزنه می‌گویند. گیاهان نیز مانند جانوران به اکسیژن نیاز دارند و تنفس می‌کنند؛ اکسیژن مورد نیاز خود را از راه روزنه‌ها دریافت و دی‌اکسیدکربن را دفع می‌کنند.
اگر روی برگ وازلین بمالیم چه می‌شود؟
فکر کنید: اگر بر رو و پشت برگ‌های گیاه شمعدانی مقداری وازلین بمالیم، آن برگ پژمرده می‌شود. چرا؟ وازلین روزنه‌ها را می‌بندد و تبادل هوا مختل می‌شود؛ برگ نمی‌تواند مثل قبل تنفس کند. فعالیت پایانی کتاب: یک داستان علمی‌تخیلی با عنوان «از ریشه تا برگ» بنویسید و برای این داستان شکل هم بکشید تا مسیر آب، مواد و هوا را با روایت خودتان جمع کنید.
یک مسیر سه‌مرحله‌ای برای جمع‌بندی فصل
اگر بخواهید درس را در یک خط به هم وصل کنید این ترتیب مفید است: تار کشنده آب و مواد محلول را از خاک می‌گیرد؛ آوندها همان مواد را از ریشه به ساقه و برگ می‌رسانند و رگ‌برگ‌ها مسیر را در برگ نشان می‌دهند؛ روزنه‌ها راه ورود و خروج هوا را باز می‌گذارند تا گیاه بتواند تنفس کند. آسیب به هر کدام از این سه بخش رشد را مختل می‌کند: کندن خشن ریشه، بستن مسیر آوندی، یا پوشاندن روزنه با ماده‌ای مثل وازلین. داستان علمی‌تخیلی پایان فصل دقیقاً برای تمرین همین پیوند است؛ می‌توانید روایت را از زبان یک قطره آب بنویسید که از خاک وارد تار کشنده می‌شود، از آوند بالا می‌رود و کنار روزنه به اکسیژن و دی‌اکسیدکربن سلام می‌کند.
این فصل را با فصل ۱۱ بکارید و بخورید کنار هم بخوانید تا ببینید شرایط بیرونی (آب، خاک، هوا، نور) وقتی مسیر درونی ریشه تا برگ سالم باشد واقعاً به رشد تبدیل می‌شوند. همه‌ی فصل‌های علوم پنجم را هم می‌توانید از صفحه‌ی علوم پنجم مرور کنید؛ برای انتخاب مدرس دیگر صفحه‌ی مدرسین در دسترس است.