درس ۱۰ قسمت ۱
استاد کاوند
۲۱:۴۰
۱
خاک با ارزش
استاد آهنگرداودی
۱۷:۳۲
۲
درس ۱۰ قسمت ۲
استاد کاوند
۱۹:۵۷
سه نوع خاک در گلدان مخلوط شدند؛ ذرّاتشان چرا رنگ و اندازه‌ی یکسان ندارند؟
امروز معلم سه نوع خاک با خود به کلاس آورده بود تا در آن‌ها سبزی بکارد. خاک‌ها رنگ‌های متفاوتی داشتند. معلم آن‌ها را مخلوط کرد و در گلدان ریخت. بچه‌ها با تعجب به خاک‌ها نگاه می‌کردند. یکی از اعضای گروه محمد پرسید: رنگ و اندازه‌ی ذرّات خاک‌ها متفاوت است؟ معلم خواست برای پیدا کردن پاسخ، فعالیت خرد کردن سنگ را انجام دهند. فصل ۱۰ علوم پنجم همین پرسش را تا فرسایش خاک جلو می‌برد. در خاک با ارزش چند مدرس نردبون مسیر تشکیل خاک را توضیح داده‌اند تا بتوانید مدرس مناسب خود را انتخاب کنید.
از سنگ تا خاک؛ قوطی فلزی را تکان دهید
- سنگ‌های مختلفی تهیه کنید و شکل ظاهری آن‌ها را مشاهده کنید.
- سنگ‌ها را در یک قوطی فلزی بریزید، در را ببندید و با تکان دادن قوطی سعی کنید سنگ‌ها را به قطعه‌های کوچک‌تر تبدیل کنید.
- پیش‌بینی کنید کدام سنگ‌ها بیشتر تغییر می‌کنند.
- در قوطی را باز کنید و مشاهدات خود را بیان کنید: کدام سنگ‌ها بیشتر خرد شده‌اند؟ آیا قطعه‌های به‌دست‌آمده از نظر رنگ و اندازه یکسان‌اند؟
سنگ‌ها در طول سالیان دراز به روش‌های مختلف خرد می‌شوند؛ سپس تغییر شیمیایی پیدا می‌کنند و به خاک تبدیل می‌شوند. تشکیل لایه‌ای خاک به ضخامت یک سانتی‌متر در طبیعت به کُندی انجام می‌شود و حدود ۲۰۰ سال طول می‌کشد. سنگ‌ها بر اثر وزش باد، ریزش کوه و جاری شدن آب جابه‌جا می‌شوند، به یکدیگر برخورد می‌کنند و خرد می‌شوند؛ عوامل دیگری نیز در خرد شدن سنگ‌ها اثر دارند.
ریشه‌ی گیاه شکاف سنگ را باز می‌کند
کاوشگری: گیاهان چگونه موجب تشکیل خاک می‌شوند؟ با آب و خاک رُس، گِل رُس درست کنید، گلوله‌های کوچکی بسازید و بگذارید خشک شوند. حدود یک سوم گلدان را از گلوله‌های رُسی پر کنید؛ سپس یک لایه ماسه و بعد مقداری خاک باغچه روی گلوله‌های رُسی بریزید. در آخر دانه‌ی لوبیایی را که از شب قبل خیس کرده‌اید در گلدان بکارید. هر روز با آب‌فشان کمی آب به لوبیا بدهید. بعد از چهار هفته گلدان را بشکنید و مشاهدات را یادداشت کنید. ریشه به داخل شکاف سنگ‌ها رشد می‌کند و با گذشت زمان بزرگ‌تر می‌شود و به جای بیشتری نیاز دارد؛ بنابراین سنگ‌ها را می‌شکند تا برای خود جا باز کند. از این فعالیت چه نتیجه‌ای می‌گیرید؟
یخ در بطری؛ اثر تغییر دما روی سنگ
یک بطری پلاستیکی را از آب پر کنید، در را محکم ببندید و در فریزر بگذارید تا آب کاملاً یخ ببندد؛ سپس بطری را خارج کنید و مشاهدات را بنویسید. در شکل‌های کتاب اثر تغییر دما بر سنگ‌ها نمایش داده شده است: آب در شکاف سنگ نفوذ می‌کند، یخ می‌زند و سنگ شکسته می‌شود. در جاهای کوهستانی هنگام شب دمای هوا بسیار کم می‌شود؛ اگر درون شکاف سنگ‌ها آب باشد ممکن است یخ بزند. یخ نسبت به آب فضای بیشتری اشغال می‌کند و به دو طرف سنگ فشار وارد می‌کند و آن را می‌شکند. درباره‌ی چگونگی تشکیل خاک در جاهای سرد و کوهستانی گفت‌وگو و نتیجه را گزارش دهید.
خاک رُس، باغچه و ماسه در لیوان آب
مقداری خاک رُس، خاک باغچه و ماسه را جداگانه روی کاغذ بریزید و جدول رنگ و اندازه‌ی ذرّه‌ها (ریز، بسیار ریز) را کامل کنید. مقداری از هر سه نمونه را در لیوان‌هایی که تا نیمه آب دارند بریزید طوری که خاک از سطح آب بالاتر نیاید؛ مخلوط را خوب به هم بزنید و در جایی بگذارید که تکان نخورد. کدام لیوان گل‌و‌لای بیشتری دارد؟ مواد موجود در کدام لیوان زودتر ته‌نشین می‌شود؟ اگر روی آب هر لیوان چیزی جمع شده، با قاشق جدا کنید و با ذرّه‌بین خوب نگاه کنید. آیا اجزای همه‌ی خاک‌ها مشابه‌اند؟ چیزهایی را که دیده‌اید به کلاس گزارش دهید.
هرچه خاک دانه‌ریزتر باشد آب را بیشتر گل‌آلود می‌کند و دیرتر ته‌نشین می‌شود؛ هرچه ذرّه‌های خاک درشت‌تر باشند زودتر ته‌نشین می‌شوند. خاک باغچه اجزای گوناگونی دارد و برای رشد گیاه مناسب است.
گیاخاک؛ برگ پوسیده زیر خاک
گلدانی بردارید و کمی خاک بریزید؛ روی آن مقداری برگ یا باقی‌مانده‌ی سبزیجات (بهتر است ریز شود) بریزید و با خاک بپوشانید. خاک را مرطوب نگه دارید. پس از چند روز برگ‌ها چه تغییری کرده‌اند؟ در پاییز باغبان‌ها برگ درختان را در یک جا جمع می‌کنند و روی آن‌ها را با خاک می‌پوشانند؛ این کار سبب تقویت خاک می‌شود. چگونه؟ شکل کتاب تغییرهای برگ روی زمین را نشان می‌دهد؛ درباره‌ی این تغییرها گفت‌وگو کنید. وقتی باقی‌مانده‌ی گیاهان درون خاک قرار می‌گیرد با گذشت زمان تغییر می‌کند و می‌پوسد؛ در نتیجه مخلوط تیره‌رنگی به دست می‌آید که به آن گیاخاک می‌گویند. گیاخاک مواد مناسب و لازم برای رشد گیاهان را دارد. نکته‌ی بهداشتی: هنگام کار با خاک از دستکش یک‌بارمصرف و بیلچه استفاده کنید و بعد از آزمایش دست‌ها را با آب و مایع دستشویی بشویید.
نفوذ آب در خاک و فرسایش
اعضای گروه محمد خواستند بدانند آیا آب از همه‌ی خاک‌ها با یک سرعت عبور می‌کند. ته‌ی لیوان‌ها را با میخ سوراخ کنید، برچسب‌ها را بچسبانید و نام خاک را بنویسید. در هر سه لیوان به مقدار مساوی خاک رُس، ماسه و خاک باغچه بریزید. زیر هر لیوان ظرف نشانه‌گذاری‌شده بگذارید. روی خاک لیوان‌ها همزمان و به مقدار مساوی آب بریزید؛ ۳۰ دقیقه صبر کنید، مشاهدات را بنویسید و مقدار آب خارج‌شده را اندازه بگیرید. سپس نتیجه را روی نمودار ستونی نمایش دهید. آب در کدام خاک بیشتر نفوذ می‌کند؟ کدام خاک آب بیشتری در خود نگه می‌دارد؟ کدام خاک برای کشاورزی مناسب‌تر است؟
در کدام زمین آب زودتر خاک را می‌شوید و با خود می‌برد؟ با گذشت زمان آب و باد مقداری از خاک را جابه‌جا می‌کنند که به آن فرسایش خاک می‌گویند. جمع‌آوری اطلاعات درباره‌ی تصویرهای قطع درختان، شخم زدن و چرای دام و نقش آن‌ها در فرسایش خاک را گزارش دهید. فکر کنید: با چه روش‌هایی می‌توانیم از فرسایش خاک جلوگیری کنیم؟
کاشتن و رشد گیاه در فصل ۱۱ بکارید و بخورید ادامه پیدا می‌کند؛ ماشین‌های ساده را هم در صورت نیاز از فصل ۹ مرور کنید.