خلاصه نکات گوناگونی گیاهان
استاد آهنگرداودی
۴:۵۹
۱
گوناگونی گیاهان
استاد آهنگرداودی
۱۵:۵۲
مینا، سوسن و بنفشه برای اولین بار در جنگل گیاهانی دیدند که با گیاهان محل زندگی‌شان فرق داشت و خواستند بدانند چگونه می‌توان این گیاهان را طبقه‌بندی کرد. گروه شما چه پیشنهادی می‌دهد؟ صفحهٔ ۱۰۴ همین گفت‌وگو را باز می‌کند و تو وارد فصل ۱۲ علوم چهارم با عنوان «گوناگونی گیاهان» می‌شوی. در نردبون چند مدرس همین فصل را درس می‌دهند تا بتوانی مدرسی را انتخاب کنی که تک‌لپه، دولپه و گرده‌افشانی را با گل واقعی برایت باز کند.
پیشنهادهای طبقه‌بندی؛ برگ، گلبرگ، ریشه
برای دسته‌بندی گیاهان باید به شکل برگ‌ها توجه کرد. تعداد گلبرگ‌ها در گیاهان متفاوت است؛ پس برای دسته‌بندی می‌توان تعداد گلبرگ‌ها را در نظر گرفت. شکل ریشه هم برای دسته‌بندی گیاهان مهم است. کتاب یادآوری می‌کند سال گذشته دربارهٔ گیاهان تک‌لپه و دولپه آموختی؛ جدول صفحهٔ ۱۰۵ را گروهی کامل کن:
- ریشهٔ راست یا افشان
- برگ دراز و باریک یا پهن
- تعداد گلبرگ‌ها
- دانهٔ یک‌قسمتی یا دو‌قسمتی
گیاهانی که دانهٔ یک‌قسمتی دارند تک‌لپه و گیاهانی که دانهٔ دو‌قسمتی دارند دولپه نامیده می‌شوند. همهٔ گیاهان تک‌لپه و دولپه‌ای که در کتاب مثال زده شده از گیاهان گل‌دار هستند.
گل از چه قسمت‌هایی تشکیل شده است؟
در هر گروه یک شاخه گل مثل گل سرخ، نیلوفر یا سوسن را از نزدیک مشاهده کن. قسمت‌های متفاوت هر گل را جدا کن و روی میز بچین. تصویر صفحهٔ ۱۰۶ قسمت‌های متفاوت یک گل را نشان می‌دهد: پرچم، مادگی، گلبرگ و کاسبرگ. گلی که در گروه بررسی کردی را با بخش‌های تصویر مقایسه کن و نام آن‌ها را بنویس؛ گل سوسن و گل سرخ در کتاب کنار هم آمده‌اند.
از گل تا دانه؛ گرده‌افشانی
قسمت بالای پرچم گل گلایل را روی مقوای سیاه تکان بده؛ گرد زردرنگی که مشاهده می‌کنی دانه‌های گرده است. دانه‌های گرده از پرچم به روی مادگی منتقل می‌شوند؛ به این عمل گرده‌افشانی می‌گویند. باد، جانوران و انسان به گرده‌افشانی کمک می‌کنند. فکر کنید: زنبور عسل چگونه به گرده‌افشانی کمک می‌کند؟
معمولاً پس از گرده‌افشانی قسمتی از مادگی به میوه تبدیل می‌شود و درون میوه دانه تشکیل می‌شود. شکل‌های صفحهٔ ۱۰۷ مراحل رشد میوهٔ انار را از گل تا میوه نشان می‌دهد؛ دربارهٔ ترتیب مراحل گفت‌وگو کن و شماره‌گذاری کن.
گیاهان دانه‌دار؛ گل‌دار و مخروط‌دار
دانه رشد می‌کند و یک گیاه جدید به وجود می‌آورد. از دانهٔ گوجه‌فرنگی گیاه گوجه‌فرنگی و از دانهٔ کاج درخت کاج به وجود می‌آید. مراحل رشد گیاه گوجه‌فرنگی را در کتاب دنبال کن. گیاهانی مانند کاج و گوجه‌فرنگی با دانه تولیدمثل می‌کنند؛ یعنی گیاهی مانند خود را به وجود می‌آورند. به این گیاهان دانه‌دار می‌گویند.
همهٔ گیاهان دانه‌دار گل‌دار نیستند؛ مثلاً کاج دانه دارد اما گل و میوه ندارد. در کاج بخشی به نام مخروط تشکیل می‌شود؛ به این گیاهان مخروط‌دار می‌گویند. در گفت‌وگو بپرس کدام گیاهان جدول بالا را در یک گروه طبقه‌بندی می‌کنی و به چه دلیل.
گیاهان بدون دانه؛ خزه و سرخس
دانش‌آموزان برای اولین بار در جنگل خزه و سرخس را دیدند. این گیاهان دانه ندارند ولی با هاگ تولیدمثل می‌کنند. گیاهان بدون دانه هاگ دارند و هاگ‌ها در مکان‌های مرطوب رشد می‌کنند. فعالیت صفحهٔ ۱۰۹: با توجه به آنچه آموخته‌ای جدول ویژگی‌های سرخس، خزه، کاج، انار و سوسن را کامل کن؛ گل دارد/ندارد، مخروط، هاگ، دانه.
نقشهٔ طبقه‌بندی دانشمندان
دانشمندان گیاهان را بر اساس شباهت‌ها و تفاوت‌هایشان طبقه‌بندی می‌کنند:
- گیاهان دانه‌دار و بدون دانه (هاگ‌دار)
- بدون دانه: خزه و سرخس
- دانه‌دار: مخروط‌دار (کاج) و گل‌دار
- گل‌دار: تک‌لپه (سوسن) و دولپه (انار)
اطلاعات جمع‌آوری کن: چه گیاهانی می‌شناسی که به روش‌هایی جز دانه و هاگ زیاد می‌شوند؟
گل را تکه کن تا بفهمی
جدا کردن کاسبرگ، گلبرگ، پرچم و مادگی روی میز، بهتر از حفظ تعریف‌هاست. وقتی گرده را از پرچم گلایل روی مقوای سیاه می‌تکانی، می‌بینی تولیدمثل گیاه با ذره‌های واقعی شروع می‌شود نه با جملهٔ کتاب. زنبور عسل با جابه‌جا کردن همان ذره‌ها بین گل‌ها به گرده‌افشانی کمک می‌کند؛ انسان هم وقتی نشاء و باغچه جابه‌جا می‌کند بخشی از همین داستان است.
مراحل انار از گل تا میوه به تو نشان می‌دهد میوه «جایزهٔ تصادفی» نیست؛ ادامهٔ مادگی پس از گرده‌افشانی است و دانه داخل آن برای نسل بعد آماده می‌شود. گوجه‌فرنگی مسیر دانه تا گیاه جدید را کامل می‌کند؛ کاج یادآوری می‌کند دانه همیشه داخل میوهٔ گوشتی نیست و مخروط راه دیگری برای گیاهان دانه‌دار است.
هاگ؛ تولیدمثل بدون دانه
خزه و سرخس در جنگل مرطوب دیده می‌شوند چون هاگ برای رشد به رطوبت نیاز دارد. جدول مقایسه‌ای صفحهٔ ۱۰۹ را وقتی پر می‌کنی که از خودت بپرسی: گل دارد؟ مخروط دارد؟ هاگ دارد؟ دانه دارد؟ این چهار ستون همان نقشهٔ طبقه‌بندی دانشمندان در صفحهٔ ۱۱۰ است. اگر گیاهی دیدی که با پاجوش یا قلمه زیاد می‌شود، برای بخش جمع‌آوری اطلاعات فصل ذخیره کن؛ کتاب صریحاً می‌پرسد غیر از دانه و هاگ چه روش‌هایی می‌شناسی.
سهم تو در حفاظت از گیاهان
ما از میوه، دانه، برگ، ساقه و ریشهٔ گیاهان گوناگون استفاده می‌کنیم؛ دارو، روغن، رنگ، کاغذ و حتی پارچه از گیاهان تهیه می‌شود. زندگی ما به گیاهان وابسته است. پیشنهاد کتاب: شاخهٔ درخت و گل را نشکن؛ روی درخت یادگاری ننویس؛ با هم‌کلاسی‌ها گیاهانی مثل ریحان، گوجه‌فرنگی و خیار در گلدان بکار؛ از گل و درخت حیاط خانه مراقبت کن.
آخرین فصل علوم چهارم جای زندگی جانداران را جمع می‌کند: فصل ۱۳؛ زیستگاه. اگر هنوز گروه‌های جانوری برایت قاطی است، یک‌بار فصل ۱۱ بی‌مهره‌ها را مرور کن.