بی مهره ها
استاد آهنگرداودی
۲۰:۲۱
۱
خلاصه نکات بی مهره ها
استاد آهنگرداودی
۸:۴۳
کنار بوتهٔ گل سرخ باغچهٔ مدرسه کرم خاکی، مورچه، کفشدوزک، شته و عنکبوت دیده می‌شود. آیا این جانوران در زندگی گیاه اثر دارند؟ چه شباهت‌ها و تفاوت‌هایی با هم دارند؟ صفحهٔ ۹۴ همین پرسش را می‌گذارد و تو وارد فصل ۱۱ علوم چهارم با عنوان «بی‌مهره‌ها» می‌شوی. در نردبون چند مدرس این فصل را درس می‌دهند تا بتوانی مدرسی را انتخاب کنی که گروه‌بندی حشرات و عنکبوتیان را با مثال باغچه برایت مرتب کند.
مشاهدهٔ زنده در جعبهٔ مرطوب
با دستکش یک‌بارمصرف کرم خاکی را از زیر خاک بیرون بیاور، روی پارچهٔ مرطوب در جعبه بگذار و با ذره‌بین مشاهده و نقاشی کن. شکل مورچه را نقاشی کن، سپس مورچه را با ذره‌بین ببین و با نقاشی مقایسه کن؛ بدن چه شکلی دارد و چند پا دارد؟ تصویر شته، کفشدوزک و عنکبوت را ببین و جدول صفحهٔ ۹۵ را کامل کن: نام جانور، شکل بدن، دست و پا، بال. کرم خاکی حلقه‌حلقه است؛ کفشدوزک بندبند؛ عنکبوت معمولاً هشت پا دارد.
هشدار: هنگام مشاهده به جانوران آسیب نرسان و پس از مشاهده آن‌ها را به محل زندگی‌شان برگردان. فکر کنید: مورچه و کرم خاکی از نظر ویژگی‌های ظاهری چه تفاوتی دارند؟ کفشدوزک و شته به مورچه شبیه‌ترند یا به کرم خاکی؟ عنکبوت به کدام یک شباهت بیشتری دارد؟
اثر جانوران بر بوتهٔ گل سرخ
جدول غذای جانوران را بخوان: کرم خاکی از مواد موجود در خاک تغذیه می‌کند؛ کفشدوزک جانوران کوچکی مثل شته را می‌خورد؛ شته شیرهٔ گیاه را می‌مکد؛ مورچه شیره‌ای را که شته می‌مکد می‌خورد و دانهٔ گیاهان را هم می‌خورد؛ عنکبوت مورچه و جانوران کوچک را شکار می‌کند. حالا دربارهٔ اثر این جانوران بر بوتهٔ گل سرخ گفت‌وگو کن و برای حفاظت از بوته راه پیشنهاد بده.
جانورانی که مهره ندارند
بدن کرم خاکی و مار چه شباهت‌ها و تفاوت‌هایی دارند؟ مار ستون مهره دارد و جانوری مهره‌دار است؛ کرم خاکی ستون مهره ندارد. به جانورانی که ستون مهره ندارند بی‌مهره می‌گویند؛ مورچه، کفشدوزک، شته، عنکبوت و بسیاری جانوران دیگر بی‌مهره‌اند. ستون مهرهٔ مار را در تصویر کتاب ببین.
گروه کرم‌ها
دانشمندان بی‌مهره‌ها را هم مثل مهره‌داران در گروه‌های مختلف طبقه‌بندی می‌کنند. تصویر زالو و کرمک را ببین؛ بدن آن‌ها حلقه‌حلقه است. دانشمندان کرم خاکی و جانوران مانند آن را در گروه کرم‌ها قرار می‌دهند. زالو در باتلاق و گاهی جوی آب زندگی می‌کند و از خون جانوران دیگر تغذیه می‌کند؛ در پزشکی هم پرورش داده می‌شود. کرمک کرمی است که در رودهٔ انسان، به‌ویژه کودکان، زندگی می‌کند و از مواد غذایی درون بدن استفاده می‌کند و ما را بیمار می‌کند. نکتهٔ بهداشتی: بعد از دست‌شویی و پیش از غذا دست‌ها را با آب و صابون بشوی و ناخن‌ها را کوتاه نگه دار تا از آلودگی به کرمک جلوگیری کنی. برخی کرم‌ها مفیدند؛ مثلاً نوعی کرم خاکی کود تولید می‌کند و رشد گیاهان را افزایش می‌دهد.
حشرات؛ فراوان‌ترین جانوران روی زمین
از نظر شکل ظاهری بدن مورچه با کفشدوزک، شته و پروانه چه شباهت‌ها و تفاوت‌هایی دارد؟ دانشمندان بی‌مهره‌هایی مثل مورچه، کفشدوزک، شته و پروانه را در گروه حشرات طبقه‌بندی می‌کنند. حشرات شش پای بندبند، شاخک و بدن چندقسمتی دارند؛ برخی دو بال دارند. ملخ، سنجاقک و زنبور عسل را هم در تصویر ببین. دربارهٔ فایدهٔ حشرات اطلاعات جمع کن. برخی حشرات مثل شپش ما را بیمار می‌کنند؛ شپش از خون انسان تغذیه می‌کند، لای موها زندگی و تخم می‌گذارد و خارش شدید ایجاد می‌کند. برای پیشگیری از آلودگی پوست و مو به شپش چه مراقبت‌هایی پیشنهاد می‌کنی؟
عنکبوتیان، سخت‌پوستان و هزارپایان
عنکبوت تارهای چسبناک می‌تند و شکار را به دام می‌اندازد. بدن دو قسمتی و هشت پای بندبند دارد. عنکبوت، عقرب و جانوران شبیه آن‌ها را در گروه عنکبوتیان طبقه‌بندی می‌کنند.
خرخاکی در جاهای مرطوب و تاریک زندگی می‌کند؛ بدن بندبند، دو شاخک دراز و تعداد فراوانی پا دارد و پوستهٔ محکمی از بدنش محافظت می‌کند. خرخاکی از گروه سخت‌پوستان است؛ خرچنگ و میگو هم در همین گروه‌اند. هزارپاها هم در جاهای تاریک و مرطوب زندگی می‌کنند؛ بدن هزارپا با خرخاکی چه تفاوتی دارد؟ دربارهٔ انواع هزارپاها و غذای آن‌ها اطلاعات جمع کن.
گروه بزرگ بندپایان و بی‌مهره‌های دیگر
دانشمندان عنکبوتیان، حشرات، سخت‌پوستان و هزارپایان را در گروه بزرگ بندپایان طبقه‌بندی می‌کنند. بدن بندپایان پوشش سختی دارد و هنگام رشد چند بار پوست‌اندازی می‌کنند. بی‌مهره‌های دیگری هم در آب و خشکی زندگی می‌کنند: حلزون، ستارهٔ دریایی، صدف دوکفه‌ای، عروس دریایی و هشت‌پا. تصویر صفحهٔ قبل را ببین و بگو هر یک کجا زندگی می‌کند.
چطور بی‌مهره را در ذهنت قفسه کنی؟
یک نقشهٔ ذهنی مفید این است: اول بپرس ستون مهره دارد یا نه. اگر ندارد، بی‌مهره است. بعد بپرس پا چند تا است و بدن چند قسمت دارد. شش پای بندبند و شاخک → حشره؛ هشت پا و بدن دو قسمتی → عنکبوتیان؛ پوستهٔ محکم و پاهای زیاد در جای مرطوب → سخت‌پوستان؛ بدن بسیار بندبند با پاهای فراوان → هزارپایان؛ بدن حلقه‌حلقه بدون پاهای بندپایی → کرم‌ها. جدول باغچهٔ گل سرخ تمرین همین قفسه‌بندی روی نمونهٔ واقعی است.
زنجیرهٔ غذایی کوچک بوته هم مهم است: شته شیره می‌مکد و به گیاه آسیب می‌زند؛ کفشدوزک شته را می‌خورد و می‌تواند به بوته کمک کند؛ مورچه گاهی از شیرهٔ شته سود می‌برد. برای حفاظت از گل سرخ، همیشه اولین پیشنهاد «کشتن همه چیز» نیست؛ فهم نقش هر جانور جلوتر از سم پاشیدن است.
فایده و زیان در یک قاب
کرم خاکی کود می‌سازد، زالو در پزشکی به کار می‌رود، زنبور عسل گرده‌افشانی می‌کند؛ در مقابل شپش و کرمک بیماری می‌آورند. فصل از تو می‌خواهد هم بهداشت فردی (دست شستن، ناخن کوتاه) را بلد باشی و هم بی‌دلیل زیستگاه جانوران مفید را خراب نکنی. پوست‌اندازی بندپایان را هم به رشد وصل کن: پوشش سخت کش نمی‌آید، پس باید عوض شود.
سهم تو در حفاظت از جانوران
انسان از بسیاری بی‌مهره‌ها استفاده می‌برد؛ برخی بیماری‌زا هستند و باید با آن‌ها مبارزه کرد، اما گاهی کارهای ما به جانوران بی‌ضرر و حتی مفید آسیب می‌زند؛ مثلاً حشره‌کش حشرات مفید را هم از بین می‌برد. پیشنهاد کتاب: لانهٔ جانوران را در بیابان، دشت و ساحل خراب نکن؛ در ساحل دریا یا رودخانه زباله نریز.
گوناگونی گیاهان موضوع فصل بعد است: فصل ۱۲؛ گوناگونی گیاهان.