خلاصه نکات زیستگاه
استاد آهنگرداودی
۵:۰۵
۱
زیستگاه
استاد آهنگرداودی
۱۷:۱۶
محیا در بوستان بلندی می‌شنود، یاسمن لانهٔ پرنده‌ای روی درخت نشان می‌دهد و جلوتر ملخی روی گیاه دیده می‌شود. آموزگار می‌پرسد: موجودات زنده چه ویژگی‌هایی دارند و در یک بوستان چه موجودات زنده و غیرزنده‌ای ممکن است وجود داشته باشند؟ همین صحنه تو را به فصل ۱۳ علوم چهارم با عنوان «زیستگاه» می‌برد. در نردبون چند مدرس همین فصل را درس می‌دهند تا بتوانی مدرسی را انتخاب کنی که زنجیرهٔ غذایی و زیستگاه را با مثال بوستان مدرسه برایت روشن کند.
موجود زنده چه کارهایی می‌کند؟
کتاب چند ویژگی را کنار هم می‌گذارد: موجودات زنده رشد می‌کنند، می‌توانند موجوداتی شبیه خود تولید کنند، نفس می‌کشند، حرکت می‌کنند و غذا می‌خورند. در حیاط مدرسه یا بوستان نزدیک مدرسه جدول بساز:
- زنده و غیرزنده (مثلاً درخت چنار و خاک، ملخ و …)
- موجودات زنده را به گیاهان و جانوران طبقه‌بندی کن
هشدار: مراقب باش به موجودات زنده آسیب نرسد. گیاهان و جانوران موجودات زندهٔ بوستان‌اند؛ خاک، آب، هوا و نور موجودات غیرزنده‌اند.
غذای جانوران؛ گیاه‌خوار، گوشت‌خوار، همه‌چیزخوار
دربارهٔ غذای جانورانی که در جدول نوشتی اطلاعات جمع کن. کدام جانوران از گیاهان و کدام از گوشت جانوران دیگر تغذیه می‌کنند؟ آیا جانوری هست که هم از گیاه و هم از گوشت تغذیه کند؟ جدول نمونهٔ کتاب: گنجشک از کرم خاکی، دانهٔ گیاه و حشرات؛ ملخ از برگ گیاه. به جانورانی که از گیاهان تغذیه می‌کنند گیاه‌خوار، به آن‌هایی که از جانوران دیگر تغذیه می‌کنند گوشت‌خوار، و به آن‌هایی که هم گیاه و هم گوشت می‌خورند همه‌چیزخوار می‌گویند.
زنجیرهٔ غذایی
ملخ برگ گیاه را می‌خورد؛ رابطه را می‌توانی این‌طور نشان دهی: برگ گیاه ← ملخ. ملخ هم می‌تواند غذای گنجشک باشد. به ارتباط غذایی موجودات زنده زنجیرهٔ غذایی می‌گویند. فکر کنید صفحهٔ ۱۱۵: بین موجودات تصویرها چه ارتباط غذایی وجود دارد و زنجیره‌ها را با پیکان بنویس.
شبکهٔ غذایی
معمولاً جانوری مثل گنجشک از چند نوع گیاه یا جانور تغذیه می‌کند. با توجه به شکل صفحهٔ ۱۱۵ بپرس: کدام‌ها غذای گنجشک هستند؟ گنجشک غذای کدام جانوران است؟ در این شکل چند زنجیرهٔ غذایی وجود دارد؟ کدام جانور در این زنجیره‌ها مشترک است؟ بسیاری از زنجیره‌های غذایی با هم ارتباط دارند؛ یعنی برخی جانوران در چند زنجیره مشترک‌اند. اگر در یک زنجیره غذای جانوری کم شود، ممکن است بتواند غذای خود را از زنجیرهٔ غذایی دیگر به دست آورد. از ارتباط چند زنجیرهٔ غذایی، شبکهٔ غذایی به وجود می‌آید.
فکر کنید: در شبکهٔ غذایی بالا چند زنجیره وجود دارد؟ موش در چند زنجیره دیده می‌شود و غذای کدام جانوران است؟ اگر همهٔ موش‌ها از بین بروند، آیا همهٔ شاهین‌ها هم از بین می‌روند؟ پاسخ را توضیح بده.
زیستگاه کجاست؟
کرم خاکی در کجا زندگی می‌کند؟ فعالیت: با قاشق یک‌بارمصرف خاک باغچه را هم بزن و کرم‌های خاکی را پیدا کن، مقداری خاک را با کرم‌ها در ظرف بریز، آب روی خاک بریز تا سطح را بپوشاند و پیش‌بینی کن برای کرم‌ها چه اتفاقی می‌افتد. هشدار: پس از فعالیت کرم‌ها را به محل زندگی‌شان برگردان.
خاک مرطوب باغچه یا گلدان محل زندگی کرم خاکی است؛ کرم خاکی نمی‌تواند جایی که خشک یا پر از آب باشد زندگی کند. هر موجود زنده جایی زندگی می‌کند که برای تغذیه، تنفس، رشد، تولیدمثل و حرکت مناسب باشد؛ به این مکان زیستگاه آن موجود زنده می‌گویند.
زیستگاه‌ها گوناگون‌اند
زیستگاه کرم خاکی خاک مرطوب است. زیستگاه بعضی ماهی‌ها رودخانه، دریاچه، دریا و اقیانوس است. یک آکواریوم کوچک زیستگاه یک یا چند ماهی است. رودخانه، دریا، جنگل، بیابان و حتی گلدان خانهٔ تو هر کدام یک زیستگاه‌اند. گفت‌وگو: آیا ماهی، ببر و عقاب می‌توانند در هر جایی زندگی کنند؟ آیا جانوران محل زندگی شما می‌توانند در جاهای خیلی گرم یا خیلی سرد زندگی کنند؟ به چه دلیل؟
نقش انسان؛ ساختن و تخریب
دربارهٔ نقش انسان در حفظ یا تخریب زیستگاه‌ها در تصویرهای صفحهٔ ۱۱۸ گفت‌وگو کن. فکر کنید: آیا بوستان یا باغچه یک زیستگاه است؟ دلیل بیاور. بوستان زیستگاهی است که انسان آن را می‌سازد. انسان زیستگاه‌های طبیعی را تغییر می‌دهد و گاهی با جاده‌سازی، ساختن شهرک و کارخانه آن‌ها را از بین می‌برد.
از جدول بوستان تا شبکهٔ پیچیده
اگر فقط بگویی «گنجشک ملخ را می‌خورد» یک زنجیره ساخته‌ای؛ اگر بگویی گنجشک هم دانه می‌خورد و هم حشره، و خودش ممکن است غذای جانور دیگری باشد، وارد شبکه شده‌ای. سؤال موش و شاهین برای این است که بفهمی حذف یک حلقه همیشه به معنای نابودی کامل حلقهٔ بالاتر نیست، چون مسیرهای جایگزین در شبکه وجود دارد؛ اما فشار و خطر را بیشتر می‌کند.
آزمایش آب روی خاک و کرم‌ها مرز زیستگاه را ملموس می‌کند: همان جانوری که در خاک مرطوب زنده است، در خاک غرق‌آب آرام نمی‌ماند. پس زیستگاه فقط «آدرس» نیست؛ مجموعهٔ شرط‌های مناسب برای نفس کشیدن، غذا، حرکت و تولیدمثل است. آکواریوم، گلدان، جنگل و بیابان مقیاس‌های مختلف همان مفهوم‌اند.
انسان سازنده و تخریب‌کننده
بوستان مثال دووجهی است: زیستگاهی ساختهٔ انسان که می‌تواند پناه جانوران شهری باشد، اما جاده‌سازی و کارخانه می‌تواند زیستگاه طبیعی را حذف کند. سهم حفاظت از جایی شروع می‌شود که انتخاب‌های کوچک سفر و تفریح را عوض کنی: آتش خاموش، زباله همراه، قفس نساختن برای جانور وحشی، و شرکت در کار گروهی محیط‌زیست.
سهم تو در حفاظت از زیستگاه‌ها
با رشد جمعیت، انسان برای زندگی کردن زیستگاه‌های طبیعی را به کارخانه، معدن، شهر، مزرعه و محل دفن زباله تبدیل می‌کند و گاهی زندگی گیاهان و جانوران دیگر را نابود می‌کند. با نابودی هر زیستگاه زندگی تعدادی از جانداران به خطر می‌افتد. پیشنهاد کتاب: هرگز جانوری را در قفس نگه ندار چون هر جانور باید در زیستگاه خود زندگی کند؛ وقتی به جنگل، مزرعه و بوستان می‌روی به گیاهان و جانوران آسیب نرسان؛ در فعالیت‌های حفظ محیط زیست شرکت کن؛ وقتی با خانواده به گردش می‌روی هنگام برگشت آتش را خاموش کن.
با این فصل، مسیر علوم چهارم کامل می‌شود؛ اگر بخواهی از زاویهٔ دیگری مرور کنی، به صفحهٔ مدرس‌ها سر بزن.