بدن ما (۲)

در مسابقهٔ فوت کردن بادکنک، بعضی بادکنک‌ها بزرگ‌تر و بعضی کوچک‌تر می‌شوند؛ چرا؟ آیا کسی که شش بزرگ‌تری دارد هوای بیشتری در خود جای می‌دهد؟ فعالیت حباب صفحهٔ ۸۴ همین گره را باز می‌کند و تو را وارد فصل ۱۰ علوم چهارم با عنوان «بدن ما (۲)» می‌کند. در نردبون چند مدرس برای همین فصل ویدیو دارند تا بتوانی مدرسی را انتخاب کنی که دم و بازدم، نبض و تصفیهٔ خون را شفاف توضیح دهد.

حباب بزرگ با یک نفس

کیسهٔ پلاستیکی سیاه را در سینی پهن کن، نصف لیوان محلول آب و صابون روی آن بریز، خط‌کش را در محلول بگذار، نی را وارد کن، نفس عمیق بکش و آرام در نی فوت کن تا حباب بزرگ درست شود؛ تا جایی که می‌توانی نفست را خالی کن و قطر حباب را اندازه بگیر. هر فرد گروه جداگانه انجام دهد و فقط از نی خودش استفاده کند؛ محلول را به دهان نکش. از این فعالیت چه نتیجه‌ای می‌گیری؟

گفت‌وگو دربارهٔ جملهٔ کتاب: کسانی که شش بزرگ‌تری ساخته‌اند جثه‌شان بزرگ‌تر است. هر چه شش بزرگ‌تر باشد هوای بیشتری در خود جای می‌دهد.

تنفس؛ دم و بازدم

وقتی نفس می‌کشی هوا از راه بینی یا دهان وارد لولهٔ نای می‌شود، از نای به شاخه‌های باریک‌تر می‌رود و سپس وارد دو شش می‌شود؛ به این عمل دم می‌گویند. وقتی هوا را خارج می‌کنی از همان مسیر برمی‌گردد؛ به این عمل بازدم می‌گویند. وقتی حباب ساختی یا بادکنک را پر کردی اول کدام کار را انجام دادی؛ دم یا بازدم؟ دربارهٔ فایدهٔ موهای داخل بینی اطلاعات جمع کن و به کلاس گزارش بده.

انتقال مواد در بدن؛ قلب و رگ‌ها

خون در سراسر بدن در لوله‌هایی به نام رگ جریان دارد. خون مواد غذایی را به سلول‌های بدن می‌رساند و مواد دفعی را از سلول‌ها می‌گیرد. قلب مانند تلمبه خون را با فشار به درون رگ‌ها می‌فرستد.

• سرخرگ: خون را از قلب خارج می‌کند و به بخش‌های مختلف بدن می‌رساند.
• سیاهرگ: خون بخش‌های مختلف بدن را وارد قلب می‌کند.
• مویرگ: رگ‌های بسیار باریک در قسمت‌های گوناگون بدن که مواد لازم را به سلول‌ها می‌رسانند.

در خون سلول‌هایی به نام گلبول (گویچه) قرمز وجود دارد؛ گلبول‌های قرمز اکسیژن و دی‌اکسید کربن را جابه‌جا می‌کنند.

نبض و صدای قلب

دو انگشت را روی مچ دست بگذار؛ آنچه احساس می‌کنی نبض نام دارد. تعداد نبض را در یک دقیقه بشمار و در جدول بنویس. آیا تعداد نبض افراد مختلف یکسان است؟ با گوشی پزشکی صدای قلب را در یک دقیقه بشنو و بشمار؛ آیا بین تعداد صدای قلب و تعداد نبض رابطه وجود دارد؟ گفت‌وگو: چرا پزشک تعداد نبض بیمار را اندازه می‌گیرد؟

نکتهٔ بهداشتی: غذاهای پرچرب ممکن است در بزرگسالی به دیوارهٔ سرخرگ‌ها بچسبند و حرکت خون را سخت کنند. خوردن میوه، سبزی، زیتون و گردو برای قلب مفید است؛ ورزش هم کمک می‌کند قلب بهتر کار کند. تعداد ضربان قلب انسان بالغ سالم معمولاً با تعداد نبض برابر است و وجود نبض نشان می‌دهد خون در سرخرگ‌ها حرکت می‌کند.

قبل و بعد از دویدن

روی صندلی بنشین و آرام نفس بکش؛ تعداد دم و بازدم و نبض را در یک دقیقه اندازه بگیر. همان مرحله را بلافاصله پس از دویدن تکرار کن و جدول صفحهٔ ۸۹ را پر کن. تعداد دم و بازدم و نبض قبل و بعد از دویدن چه تفاوتی دارد؟ فکر کنید: چرا تعداد نبض پس از فعالیت بدنی تغییر می‌کند؟ آیا قلب هنگام استراحت و خواب هم ضربان دارد؟

از روده تا شش؛ رسیدن مواد به سلول

سلول‌های رودهٔ باریک ذره‌های غذاهای مختلف را وارد خون می‌کنند. گلبول‌های قرمز اکسیژن را از شش دریافت می‌کنند و دی‌اکسید کربن را به شش می‌دهند. سپس خون مواد غذایی و اکسیژنی را که دریافت کرده به سلول‌های مختلف بدن مثل سلول‌های دست و پا و مغز می‌برد. تصویر مویرگ خونی صفحهٔ ۹۰ را با گفت‌وگوی گروه کامل کن.

تصفیهٔ خون؛ کلیه و مثانه

هر روز مواد مختلفی به خانه می‌بریم و زباله را بیرون می‌فرستیم؛ سلول‌ها هم وقتی از ذره‌های غذا استفاده می‌کنند مواد دفعی می‌سازند. یکی از این مواد دی‌اکسید کربن است که خون به شش می‌برد. مواد دفعی دیگر مثل آب اضافی را خون به کلیه‌ها می‌برد. کلیه‌ها خون را تصفیه می‌کنند و مواد دفعی را به شکل ادرار درمی‌آورند؛ لوله‌ها ادرار را کم‌کم به مثانه منتقل می‌کنند و با پر شدن مثانه فرد احساس دفع پیدا می‌کند. نکتهٔ بهداشتی: نگه داشتن طولانی‌مدت ادرار به کلیه و مثانه آسیب می‌زند.

یک نفس، سه سامانه

این فصل سه سامانه را مثل یک داستان وصل می‌کند: هوا وارد شش می‌شود، خون اکسیژن را برمی‌دارد و مواد غذایی را از روده می‌گیرد، سلول‌ها کار می‌کنند و مواد دفعی را برمی‌گردانند، کلیه خون را تصفیه می‌کند و شش دی‌اکسید کربن را بیرون می‌فرستد. اگر فقط نبض را بشماری بدون فهمیدن این حلقه، جدول صفحهٔ ۸۷ ناقص می‌ماند.

فعالیت قبل و بعد از دویدن نشان می‌دهد بدن با نیاز هماهنگ می‌شود: عضلهٔ بیشتر کار می‌کند، اکسیژن بیشتر می‌خواهد، دم و بازدم و ضربان بالا می‌روند. قلب در خواب هم می‌زند چون سلول‌ها هیچ‌وقت کاملاً خاموش نیستند. نکتهٔ غذای پرچرب و ورزش، مراقبت بلندمدت از همان لوله‌هایی است که امروز نبضشان را روی مچ حس می‌کنی.

تمثیل خانه و زباله برای کلیه

کتاب خانه را مثال می‌زند: مواد را وارد می‌کنیم و زباله را بیرون می‌فرستیم. سلول‌ها هم همین‌طورند. دی‌اکسید کربن مسیر شش دارد؛ آب اضافی و مواد دیگر مسیر کلیه و مثانه. نگه داشتن طولانی ادرار مثل انبار کردن زباله در خانه است؛ به بافت آسیب می‌زند. آب کافی نوشیدن و دفع به‌موقع، مراقبت ساده از همین سامانه است.

سهم تو در حفظ سلامت بدن

بدن علاوه بر غذای سالم به هوای سالم نیاز دارد. پیشنهاد کتاب: هر روز به اندازهٔ کافی آب بنوش؛ با دفع به‌موقع ادرار از کلیه‌ها مراقبت کن؛ در روزهایی که هوا آلوده است بیرون از خانه بازی نکن.

اگر می‌خواهی ببینی جانداران بدون ستون مهره چه گروه‌هایی دارند، برو به فصل ۱۱؛ بی‌مهره‌ها. برای مرور سلول و گوارش هم فصل ۹ را نگه دار.