بدن ما (۱)

محمد موقع بازی زمین می‌خورد، پوست دستش خراش برمی‌دارد و مدتی طول می‌کشد تا زخم خوب شود. پوست ازبین‌رفته چطور بهبود پیدا کرد؟ آیا پوست جدیدی ساخته شد؟ همین سؤال صفحهٔ ۷۸ تو را به فصل ۹ علوم چهارم با عنوان «بدن ما (۱)» می‌برد. در نردبون چند مدرس همین فصل را تدریس می‌کنند تا بتوانی مدرسی را انتخاب کنی که سلول و گوارش را با زبان ساده و تصویر واضح برایت بگوید.

پوست مرده روی پارچهٔ زبر

تکه پارچهٔ سیاه و کمی زبر را آرام به پشت دست بکش، بردار و دقیق نگاه کن؛ چه مشاهده می‌کنی؟ بدن ما و همهٔ جانداران از سلول (یاخته) ساخته شده‌اند. سلول‌ها زنده‌اند. وقتی سلول‌های پوست آسیب می‌بینند، سلول‌های جدید جای آن‌ها را می‌گیرند و زخم بهبود پیدا می‌کند. لایهٔ رویی پوست از سلول‌های مرده‌ای تشکیل شده که به‌تدریج می‌ریزند. آنچه روی پارچه می‌ماند، همان لایهٔ مرده است؛ پس زخم محمد با ساختن سلول زندهٔ جدید ترمیم می‌شود، نه با چسباندن همان پوست کنده‌شده.

سلول‌ها بسیار کوچک‌اند. اندازهٔ یک سلول چقدر است؟ یک میلی‌متر را روی خط‌کش ببین؛ چیزهایی می‌شناسی که اندازه‌شان از یک میلی‌متر هم کوچک‌تر باشد؟ برای دیدن سلول‌ها باید از میکروسکوپ استفاده کنی؛ ابزاری که اجسام را بزرگ‌تر از اندازهٔ واقعی نشان می‌دهد. کتاب می‌پرسد پهنای پای جانور تصویر چقدر است تا حس مقیاس کوچک بودن را بگیری.

سلول داخل دهان زیر میکروسکوپ

سلول‌هایی که داخل دهان قرار دارند به‌راحتی جدا می‌شوند. به کمک آموزگار با گوش‌پاک‌کن تمیز سلول از دهان خارج کن، روی تیغه بگذار، تیغک بگذار و با میکروسکوپ مشاهده کن؛ شکل آن‌ها را بکش و در گروه مقایسه کن. مراحل کتاب را جدی بگیر: جدا کردن سلول، قرار دادن روی تیغه، گذاشتن تیغک، مشاهده با میکروسکوپ.

سلول بخش‌های گوناگونی دارد

در بدن میلیون‌ها سلول با شکل‌های مختلف وجود دارد. در شکل سادهٔ صفحهٔ ۷۹ سلول‌های معده، روده و سلول‌های باریک داخل دهان را مقایسه کن. در گفت‌وگو دربارهٔ شباهت‌های سلول‌های صفحه حرف بزن. هر سلول معمولاً از سه قسمت تشکیل شده است: پردهٔ دور سلول یا غشاء، سیتوپلاسم و هسته.

رشد، تقسیم و ترمیم

وقتی بدن رشد می‌کند تعداد سلول‌ها افزایش می‌یابد. بسیاری از سلول‌های بدن پس از چند روز یا چند ماه می‌میرند و سلول‌های جدید جای آن‌ها را می‌گیرند. وقتی بخشی مثل پوست آسیب می‌بیند، سلول‌های آن بخش تقسیم می‌شوند و سلول‌های جدیدی تولید می‌کنند که محل آسیب‌دیدگی را ترمیم می‌کنند.

غذایی که می‌خوریم، آبی که می‌نوشیم و هوایی که تنفس می‌کنیم نیاز سلول‌ها را برطرف می‌کنند تا زنده بمانند، رشد کنند و تقسیم شوند. فکر کنید: با توجه به اندازهٔ سلول‌ها، غذاهایی که می‌خوریم باید چقدر ریز شوند تا بتوانند وارد سلول‌های بدن شوند؟ پاسخ را با نقاشی نشان بده. شکل تقسیم سلول در کتاب را هم ببین.

گوارش غذا؛ از سیب تا سلول

در گفت‌وگو بپرس برای گوارش غذا کدام بخش‌های بدن باید فعالیت کنند و وقتی سیب می‌خوریم چه اتفاقی می‌افتد. متن صفحهٔ ۸۱ را دقیق بخوان:

• غذاهایی که می‌خوریم باید بسیار ریز شوند تا وارد سلول‌های بدن شوند.
• گوارش از وقتی غذا وارد دهان می‌شود آغاز می‌شود.
• سیب با دندان تکه‌تکه و با بزاق (آب دهان) مخلوط می‌شود و به شکل گلوله‌هایی نرم درمی‌آید.
• گلوله‌ها کم‌کم از مری می‌گذرند و به معده می‌روند؛ در معده گوارش ادامه پیدا می‌کند تا به شکل مایع غلیظی درآید.
• این مایع کم‌کم وارد رودهٔ باریک می‌شود؛ ذره‌های سیب در رودهٔ باریک آمادهٔ ورود به سلول‌های بدن می‌شوند.
• مواد گوارش‌نیافته مثل پوست سیب به رودهٔ بزرگ فرستاده می‌شوند تا از بدن دفع شوند.

چرا غذا باید «ریز» شود؟

فکر کنید صفحهٔ ۸۰ را جدی بگیر: سلول‌ها آن‌قدر کوچک‌اند که حتی تکه‌های سیب جویده‌شده هم هنوز برای ورود مستقیم خیلی درشت‌اند. گوارش زنجیره‌ای از خرد کردن مکانیکی (دندان) و نرم کردن شیمیایی (بزاق و شیرهٔ معده) است تا ذره‌ها آمادهٔ جذب در رودهٔ باریک شوند. پوست سیب که گوارش نمی‌شود مسیر رودهٔ بزرگ و دفع را طی می‌کند؛ پس «هرچه می‌خوریم وارد خون می‌شود» جملهٔ دقیقی نیست.

تقسیم سلول هم پاسخ همان زخم محمد است: سلول‌های سالم اطراف آسیب، سلول جدید می‌سازند و پوست ترمیم می‌شود. لایهٔ رویی که روی پارچهٔ زبر می‌ماند، سلول‌های مرده‌ای است که مدام جایگزین می‌شوند؛ بدن همیشه در حال نو شدن است حتی وقتی زخمی در کار نیست.

میکروسکوپ فقط ابزار دیدن نیست

مقایسهٔ شکل سلول‌های معده، روده و دهان در صفحهٔ ۷۹ نشان می‌دهد شکل با کار سلول عوض می‌شود. گفت‌وگوی شباهت‌ها برای این است که بفهمی با وجود شکل‌های مختلف، ساختار کلی (غشاء، سیتوپلاسم، هسته) مشترک است. وقتی شکل سلول دهان را می‌کشی، اغراق در اندازه اشکالی ندارد؛ مهم این است که مرز سلول و هسته را جدا نشان دهی. اگر میکروسکوپ در مدرسه نبود، حداقل مراحل آماده‌سازی تیغه را با آموزگار مرور کن تا بدانی مشاهدهٔ علمی بدون ابزار دقیق کامل نمی‌شود.

سهم تو در حفظ سلامت بدن

سلول‌های بدن به غذا نیاز دارند تا کارشان را خوب انجام دهند و اگر آسیب دیدند ترمیم کنند. باید از بدن مراقبت کنی و مقدار کافی از غذاهای گوناگون بخوری تا مواد لازم برای سلول‌ها فراهم شود. پیشنهادهای کتاب: غذا را همیشه خوب بجو؛ سعی کن زیاد نوشابه ننوشی؛ شیر و لبنیات را به اندازه مصرف کن؛ نوشیدنی و غذای خیلی داغ و خیلی سرد نخور.

ادامهٔ داستان بدن در تنفس، خون و کلیه‌هاست: فصل ۱۰؛ بدن ما (۲).