جست و جو كنيم و بسازیم

می‌شود با بادکنک و لوله و زرورق، آینه‌ای ساخت که تخت، فرورفته یا برآمده شود؟ فصل کوتاه «جست و جو کنیم و بسازیم» دقیقاً همین چالش را می‌گذارد روی میز کار. اگر در فصل نور فقط تصویر آینه‌ها را دیدی، اینجا باید خودت یکی بسازی و تصویر صورتت را در سه حالت مقایسه کنی. صفحهٔ فصل ۸ علوم سوم برای همین پروژه است. در نردبون چند مدرس همین ساختنی را توضیح داده‌اند تا بتوانی مرحله‌ای را انتخاب کنی که واضح‌تر نشان می‌دهد.

وسایل لازم روی میز کار

کتاب این فهرست را می‌دهد: لولهٔ پلاستیکی یا مقوایی، پوشش برگ یا مشابه، چند حلقه کش، بادکنک، نخ و قیچی، و زرورق کادویی یا روکش آلومینیمی ساندویچ. هدف فعالیت یک جمله است: چگونه می‌توانیم آینهٔ تخت، فرورفته و برآمده بسازیم؟

روش ساخت قدم‌به‌قدم

1. سر بادکنک را ببُر و به کمک دوست، بادکنک را بکش و با آن یک طرف دهانهٔ لوله را بپوشان.
2. با پوشش برگ (یا لایهٔ مشابه کتاب) طرف دیگر دهانهٔ لوله را بپوشان.
3. حلقه‌های کش را دولا کن و دور پوشش برگ قرار بده تا محکم بماند.
4. لبه‌های پوشش را به آرامی بکش تا سطح صاف و بدون چروک شود؛ لبه‌های اضافی را قیچی کن. حالا آینهٔ تو آماده است.

سطح بازتاب‌کننده معمولاً همان لایهٔ براق زرورق یا روکش آلومینیمی است که نور را برمی‌گرداند. هرچه سطح صاف‌تر باشد، تصویر منظم‌تر دیده می‌شود؛ چروک مثل موج روی آب تصویر را به هم می‌ریزد.

سه حالت تصویر روی صورت

فعالیت دوم آزمایش مشاهده است، نه ساخت دوباره:

1. آینه را روبه‌روی صورت بگیر و تصویر خود را ببین.
2. آینه را در فاصلهٔ کمتر از ۱۰ سانتی‌متر از چشم نگه دار و از دوست بخواه بادکنک را به طرف بیرون بکشد. تصویر در این حالت با حالت قبلی چه تفاوتی دارد؟
3. آینه را در فاصلهٔ بیشتر از ۱۵ سانتی‌متر نگه دار و بادکنک را کمی به سمت داخل فشار بده. تصویر چه تغییری می‌کند؟
4. با آینه‌ای که ساخته‌ای، تصویر چند جسم مختلف را در سه حالت تخت، فرورفته و برآمده ببین و نتیجهٔ مشاهده را به صورت نقاشی یا روزنامهٔ دیواری به کلاس گزارش بده.

چه چیزی را باید در گزارش بنویسی؟

• وقتی سطح تقریباً صاف است، تصویر شبیه‌تر به آینهٔ تخت است.
• وقتی بادکنک به بیرون کشیده می‌شود، انحنای سطح عوض می‌شود و اندازه یا شکل تصویر تغییر می‌کند.
• وقتی سطح به داخل فشرده می‌شود، باز هم نوع آینه (فرورفته/برآمده) و در نتیجه تصویر فرق می‌کند.
• فاصلهٔ چشم تا آینه مهم است؛ ۱۰ سانتی‌متر و ۱۵ سانتی‌متر تجربهٔ متفاوتی می‌سازند.

نکته‌های ساخت که در کتاب با تصویر آمده

صفحات روش ساخت را مثل دستور آشپزی بخوان، نه مثل داستان. اگر بادکنک شل بماند، سطح آینه موج برمی‌دارد و تصویر تکه تکه می‌شود. اگر پوشش برگ یا زرورق چروک داشته باشد، بازتاب منظم نیست و شبیه آینهٔ واقعی عمل نمی‌کند. حلقهٔ کش باید محکم باشد اما آن‌قدر سفت نباشد که لوله خم شود؛ لولهٔ خمیده زاویهٔ سطح را عوض می‌کند و مقایسهٔ سه حالت سخت می‌شود.

وقتی از دوست می‌خواهی بادکنک را به بیرون بکشد یا به داخل فشار دهد، یک نفر آینه را ثابت نگه دارد و نفر دیگر فقط بادکنک را حرکت دهد. اگر هر دو همزمان تکان بخورند، نمی‌فهمی تغییر تصویر از انحنا بوده یا از جابه‌جایی کل وسیله. در فاصلهٔ کمتر از ۱۰ سانتی‌متر جزئیات صورت را بهتر می‌بینی؛ در فاصلهٔ بیشتر از ۱۵ سانتی‌متر میدان دید وسیع‌تر می‌شود و تفاوت تخت/فرورفته/برآمده واضح‌تر است.

گزارش کلاسی به شکل نقاشی یا روزنامهٔ دیواری

کتاب می‌خواهد نتیجهٔ مشاهده را به کلاس گزارش بدهی. روی پوستر سه ستون بکش: تخت، فرورفته، برآمده. زیر هر ستون یک جسم ثابت (مثلاً مداد یا پاک‌کن) را بکش همان‌طور که در آینه دیدی. کنارش بنویس فاصلهٔ چشم چند سانتی‌متر بوده و بادکنک بیرون کشیده شده یا داخل فشرده. این کار همان مهارت جدول و مشاهدهٔ فصل ۸ علوم سوم است، فقط به‌جای عدد، تصویر می‌کشی.

این فصل کوتاه از علوم سوم تمرین عملی بازتابش است. بدون نور محیط، حتی بهترین ساختنی هم تصویری نمی‌دهد. پس قبل از شروع ساخت، جای روشن انتخاب کن و هرگز نور خورشید را با آینهٔ دست‌ساز به چشم کسی نتابان؛ همان هشدار فصل قبل اینجا هم برقرار است.

اگر ساختت خوب پیش نرفت، یک‌بار دیگر لبه‌ها را صاف کن یا لایهٔ براق را بدون چروک بکش. بعد از گزارش کلاسی، مسیر طبیعی ادامهٔ حرکت و نیروست در فصل ۹ علوم سوم. برای دیدن بقیهٔ فصل‌ها هم می‌توانی به صفحهٔ علوم سوم برگردی.