درس ۶
استاد بهرامیان
۱۳:۵۵
۱
زندگی ما و آب
استاد آهنگرداودی
۱۹:۳۹
خلاصه نکات زندگی ما و آب
استاد آهنگرداودی
۴:۱۴
وقتی باران به زمین خاکی می‌رسد چه می‌شود؛ فرو می‌رود یا روی سطح جاری می‌شود؟ دانش‌آموزان در اردوی کنار رودخانه همین را از معلم می‌شنوند و مجبور می‌شوند با خاک رس و سنگ‌ریزه آزمایش کنند، نه با حدس. فصل ۶ علوم سوم با عنوان «زندگی ما و آب» از نفوذ آب در خاک شروع می‌شود و تا آب زیرزمینی، آلودگی چاه، صاف کردن آب گل‌آلود و مراحل تصفیهٔ خانه جلو می‌رود. در نردبون چند مدرس برای همین فصل محتوا دارند تا بتوانی مدرسی را انتخاب کنی که آزمایش‌ها را قدم‌به‌قدم نشان دهد.
لمس خاک رس و سنگ‌ریزه
در دو ظرف یکسان به مقدار مساوی خاک رس و سنگ‌ریزه بریز. کمی از مواد هر ظرف را بین دو انگشت بمال. چه تفاوتی مشاهده می‌کنی؟ بعد به مقدار مساوی در هر دو ظرف کمی آب بریز و ببین چه اتفاقی می‌افتد. معمولاً ذرات رس ریزتر و به‌هم‌چسبیده‌تر حس می‌شوند و سنگ‌ریزه درشت‌تر و فضای خالی بیشتری بین دانه‌ها دارد.
آزمایش لیوان‌ها در اردو
گروهی روی زمین پر از سنگ‌ریزه و گروهی روی زمین خاکی بازی می‌کردند. بعد از نم‌نم باران معلم پرسید: برای آبی که به سطح زمین می‌رسد چه اتفاقی می‌افتد؟ در جایی که بازی می‌کردید آب در زمین فرو می‌رود یا روی آن جاری می‌شود؟ بچه‌ها پیش‌بینی کردند و با وسایل ساده آزمایش کردند.
سؤال‌های کتاب بعد از آزمایش:
- در هریک از لیوان‌ها چه اتفاقی می‌افتد؟
- در کدام لیوان آب بیشتر فرو می‌رود؟
- با توجه به آزمایش، آب در زمین خاکی بیشتر فرو می‌رود یا سنگ‌ریزه؟
مقایسهٔ خاک رس، خاک باغچه و ماسه
تصویر کتاب چند نوع خاک را نشان می‌دهد. پیش‌بینی کن در کدام یک آب بیشتر فرو می‌رود و چرا. معمولاً ماسه دانه‌درشت‌تر است و آب سریع‌تر از بین ذراتش رد می‌شود؛ خاک رس ذرات خیلی ریز دارد و آب را کمتر و کندتر عبور می‌دهد؛ خاک باغچه جایی بین این دو است و به ترکیبش بستگی دارد.
تشکیل آب‌های زیرزمینی
معمولاً مقداری از آب باران و برف در زمین فرو می‌رود. وقتی این آب به سنگ‌های سخت یا خاک رس برسد دیگر فرو نمی‌رود و در بالای آن جمع می‌شود؛ این آب را آب زیرزمینی می‌نامند.
در بسیاری از مناطق کشور ما رودها و دریاچه‌های دائمی نیست و بارندگی کم است. مردم برای مصرف خانگی یا کشاورزی با کندن چاه یا قنات از آب‌های زیرزمینی استفاده می‌کنند. فعالیت جمع‌آوری اطلاعات می‌گوید دربارهٔ چشمه، چاه و قنات و استفاده‌هایی که مردم از آن‌ها می‌کنند تحقیق کنید؛ آیا در شهر یا روستای شما چشمه، چاه یا قنات وجود دارد؟ نتیجه را با داده‌نگار یا پرده‌نگار گزارش دهید.
رود چگونه به وجود می‌آید؟
آبی که از بارش باران و ذوب برف به راه می‌افتد، ابتدا در سرازیری‌ها جوی‌های کوچک و سپس رود را به وجود می‌آورد.
چرا بعضی چاه‌ها آلوده‌اند؟
شکل کتاب چاه فاضلاب، قسمت آب‌دار زمین و چاه آب را نشان می‌دهد. با توجه به شکل توضیح بده دلیل آلوده شدن آب این چاه چیست. اگر چاه فاضلاب نزدیک باشد و آلودگی به لایهٔ آب‌دار برسد، آب چاه هم آلوده می‌شود. جمع‌آوری اطلاعات بعدی می‌پرسد چه چیزهای دیگری ممکن است آب‌های زیرزمینی را آلوده کند؟ کود، زباله، مواد شیمیایی و نشت فاضلاب از مثال‌های رایج‌اند.
سه چاه با فاصله؛ امروز و چند سال بعد
شکل چند چاه را نشان می‌دهد که با فاصله قرار گرفته‌اند. آیا از هر سه چاه می‌توان به آب رسید؟ از کجا فهمیدی؟ چند سال بعد چطور؟ اگر مصرف زیاد ادامه پیدا کند، سطح آب پایین می‌آید و بعضی چاه‌ها خشک می‌شوند. پیش‌بینی کن اگر چند سال دیگر هم بگذرد و آب‌های زیرزمینی مثل قبل مصرف شوند چه اتفاقی می‌افتد.
کاوشگری: صاف کردن آب گل‌آلود
وسایل: ظرف شیشه‌ای، بطری پلاستیکی، شن، ماسه و خرده‌سنگ، کش، پارچهٔ نخی، پنبه، بطری آب گل‌آلود.
- ته بطری پلاستیکی را ببُر؛ مقداری پنبه روی پارچه بگذار؛ سر بطری را با پنبه و پارچه بپوشان و با کش محکم کن.
- با وارونه کردن بطری روی ظرف شیشه‌ای و چیدن خرده‌سنگ، شن و ماسه به ترتیبی که پیشنهاد می‌کنی، وسیلهٔ صاف کردن بساز. ترتیب لایه‌ها را در تصویر نشان بده.
- پیشنهاد را در گروه مطرح کنید و دلیل بیاورید.
- یک ایده را انتخاب و آزمایش کنید.
- آیا آبی که از انتهای بطری خارج می‌شود شفاف‌تر از آب اول است؟
- چرا این آب هنوز قابل آشامیدن نیست؟
- نتایج را در کلاس ارائه دهید و با گروه‌های دیگر مقایسه کنید.
شفاف شدن یعنی ذره‌های گل کمتر شده؛ اما میکروب و مواد محلول ممکن است هنوز باشند. برای آشامیدن به ضدعفونی و تصفیهٔ کامل نیاز است.
آب مصرفی خانه چگونه تهیه می‌شود؟
آب رودها را در پشت سد یا استخرهای بزرگ جمع می‌کنند و به تصفیه‌خانه می‌فرستند. مراحل کتاب تقریباً این‌هاست:
- جمع‌آوری و ذخیرهٔ آب باران و رودها
- جدا کردن شاخه‌ها و زباله‌های بزرگ با توری
- نگه‌داری در مخزن‌های بزرگ برای ته‌نشین شدن گل
- عبور آب از لایه‌های شنی برای جداسازی ذرات ریزتر
- اضافه کردن مواد ضدعفونی‌کننده برای از بین بردن میکروب‌ها
- انتقال آب تصفیه‌شده به خانه‌ها از طریق لوله‌کشی
جمع‌آوری اطلاعات پایانی می‌پرسد در محل زندگی شما آب تصفیه‌شده چگونه هدر می‌رود و چه پیشنهادهایی برای جلوگیری از هدر رفتن آب دارید.
اگر چرخهٔ آب را در فصل ۵ فهمیدی، فصل ۶ علوم سوم همان آب را زیر پایت و داخل لولهٔ خانه دنبال می‌کند. بعد از این، موضوع عوض می‌شود و به نور می‌رسی در فصل ۷؛ یا از درس‌های علوم سوم فصل دلخواه را باز کن.