آب مادّه‌ی با ارزش

آبی که امروز می‌نوشی همان آبی است که زمان دایناسورها هم روی زمین بوده؟ مجری تلویزیون این جمله را می‌گوید و کتاب از تو می‌خواهد بعد از درس بتوانی ارتباطش را توضیح بدهی. مسیر جواب از چرخهٔ آب می‌گذرد، نه از داستان علمی‌تخیلی. فصل ۵ علوم سوم با عنوان «آب مادّه‌ی با ارزش» تبخیر، میعان، ابر، باران، آب شور و شیرین و صرفه‌جویی را به هم وصل می‌کند. در نردبون چند مدرس همین فصل را درس داده‌اند تا بتوانی توضیحی را انتخاب کنی که چرخه را برایت روشن‌تر کند.

پیکان‌های تصویر ابتدای درس

به تصویر ابتدای درس نگاه کن و جهت پیکان‌ها را دنبال کن. به نظرت این جهت‌ها چه چیزی را نشان می‌دهند؟ معمولاً مسیر حرکت آب بین زمین، هوا و دوباره زمین را می‌بینی؛ همان چیزی که بعداً اسمش را چرخه می‌گذاری.

آزمایش نمک به‌جای آب خالص

قبلاً آزمایش تبخیر و میعان را در صفحات مربوط به تغییر حالت انجام داده‌ای. این بار در ظرف اولیه به‌جای آب، آب‌نمک بریز. قطره‌هایی را که روی درِ سرد قابلمه تشکیل می‌شوند با دقت در لیوان جمع کن. به نظرت مزهٔ آب جمع‌آوری‌شده شور است یا نه؟ مقداری را بچش و با پیش‌بینی‌ات مقایسه کن. معمولاً قطره‌های میعان شور نیستند؛ نمک در ظرف اولیه می‌ماند. این مشاهده بعداً به سؤال «آیا آب باران شور است؟» کمک می‌کند.

هشدار کتاب: این آزمایش را با همراهی معلم انجام دهید.

پنج جملهٔ چرخهٔ آب

تصویر صفحهٔ بعد چرخهٔ آب در طبیعت را نشان می‌دهد. هر جمله را بخوان و شمارهٔ آن را در محل مشخص‌شده بنویس:

1. آب سطح دریاها، اقیانوس‌ها، رطوبت خاک و گیاهان بر اثر گرما و نور خورشید تبخیر می‌شود و در هوا پخش می‌شود.
2. بخار آب موجود در هوا سرد می‌شود و ابرها به وجود می‌آیند.
3. باد ابرها را جابه‌جا می‌کند.
4. بر اثر سرد شدن ابرها، ذرات ریز آب به هم می‌چسبند و قطره‌های درشت‌تری به وجود می‌آورند که به صورت باران یا برف می‌بارند.
5. آب دوباره به سطح زمین، دریاها و اقیانوس‌ها برمی‌گردد.

ایستگاه فکر می‌گوید آزمایش صفحهٔ قبل را با چرخهٔ آب در طبیعت مقایسه کنید و نتیجه را به کلاس گزارش دهید.

کرهٔ جغرافیایی: آب بیشتر است یا خشکی؟

کرهٔ جغرافیایی مدرسه را به کلاس بیاور و همه جای آن را ببین. آب‌ها جای بیشتری گرفته‌اند یا خشکی‌ها؟ بعد دربارهٔ آیهٔ مرتبط گفت‌وگو کنید. در گفت‌وگوی بعدی بپرسید: آیا آب باران شور است؟

دو روش مقایسهٔ آب شور و شیرین

همان‌طور که روی کره دیدی، بخش زیادی از سطح زمین آب است و آب دریاها و اقیانوس‌ها شور است. کتاب دو روش برای مقایسهٔ مقدار آب شور و شیرین می‌آورد.

روش اول: صد خانه روی جدول

جدولی با صد خانه فرض کن که همهٔ آب‌های روی زمین را نشان می‌دهد. با این اطلاعات رنگ‌آمیزی کن: از ۱۰۰ قسمت، ۹۷ قسمت آب‌های شور و ۳ قسمت آب‌های شیرین هستند.

روش دوم: سطل و لیوان و قاشق چای‌خوری

یک سطل بزرگ ۱۰۰ لیتری پر از آب را همهٔ آب شور روی کره فرض کن. یک لیوان آب نشان‌دهندهٔ مقدار آب شیرین موجود روی زمین است. نصف قاشق چای‌خوری از آب درون لیوان، نشان‌دهندهٔ همهٔ آب شیرینی است که ما می‌توانیم مصرف کنیم.

با توجه به این مقایسه‌ها بگو چرا باید در مصرف آب آشامیدنی صرفه‌جویی کنیم و چرا آب دریاها برای آشامیدن و کشاورزی مناسب نیستند.

نمودار مصرف خانوادهٔ چهارنفره

خانوادهٔ سعید از آب برای کارهای مختلف استفاده می‌کند. نمودار کتاب مصرف یک شبانه‌روز را نشان می‌دهد: حمام و دستشویی، آشامیدن و آشپزی، نظافت خانه و آبیاری، شستن ظرف و لباس. بپرس بیشترین مصرف مربوط به چه کاری است و کارهای دیگری را نام ببر که در خانه و مدرسه آب مصرف می‌شود.

آیا می‌دانید هر ایرانی در یک روز تقریباً ۲۰۰ لیتر آب مصرف می‌کند و این از میانگین جهانی حدود ۱۴۰ لیتر در روز بیشتر است؟ با توجه به کمبود آب شیرین در دسترس و مصرف بالای کشور، کارهایی بنویس که برای مصرف بهینه می‌توانی انجام دهی.

مدل بطری‌های پلاستیکی و لامپ

دو بطری هم‌اندازه بردار؛ در یکی مقداری آب بریز. بطری پایینی را با پارچه یا کیسهٔ سیاه بپوشان، دهانه‌ها را روی هم بچسبان، بطری خالی را بالاتر قرار بده، لامپ رشته‌ای را بالای آب روشن کن و حدود یک ساعت صبر کن. مشاهدات را بنویس: قطره‌های آب در بطری بالایی از کجا آمده‌اند؟ از واژه‌های گرما، تبخیر و میعان استفاده کن. بعد دربارهٔ شباهت این مدل به کرهٔ زمین و هوای اطرافش در کلاس گفت‌وگو کنید. حالا می‌توانی بگویی چرا آبی که امروز داریم همان آب زمان دایناسورهاست؟ چون آب در چرخه می‌ماند و از بین نمی‌رود؛ فقط جابه‌جا و تغییر حالت می‌دهد.

ایستگاه فکر تبخیر سریع‌تر

به تصاویر نگاه کن؛ به نظرت در کدام محل تبخیر سریع‌تر انجام می‌شود؟ چرا؟ معمولاً گرما، جریان هوا و سطح بیشتر سرعت تبخیر را بالا می‌برند.

کاوشگری: پارچهٔ خیس در ده دقیقه

پرسش: چگونه می‌توانی یک پارچهٔ خیس را در مدت ۱۰ دقیقه تا جایی که امکان دارد خشک کنی؟ وسایل: پارچه‌های کاملاً مشابه از جنس، رنگ و اندازهٔ یکسان، لیوان، ظرف پر از آب.

1. راه پیشنهادی خودت را بنویس یا نقاشی کن.
2. در گروه گفت‌وگو کنید و طرح گروه را ثبت کنید.
3. پارچه‌های خیس را از معلم بگیرید.
4. با روش انتخاب‌شده در ۱۰ دقیقه تا حد ممکن خشک کنید.
5. مراحل را به صورت لوحه/پوستر گزارش دهید.
6. از مقایسهٔ روش و نتیجه با بقیهٔ گروه‌ها بنویس چه آموختی.

فصل ۵ علوم سوم آب را از آزمایش میز به مقیاس سیاره می‌برد. اگر حالت‌های ماده را در فصل ۴ خوانده‌ای، اینجا همان تبخیر و میعان را در طبیعت می‌بینی. قدم بعدی، نفوذ آب در خاک و آب‌های زیرزمینی است در فصل ۶؛ فهرست کامل هم در صفحهٔ علوم سوم است.