درس ۱۱
استاد بهرامیان
۲۲:۵۲
۱
بکارید و ببینید
استاد آهنگرداودی
۱۴:۴۳
درس ۱۱ بخش ۱
استاد آشیان
۱۰:۴۹
خلاصه نکات بکارید و ببینید
استاد آهنگرداودی
۲:۵۹
۲
درس ۱۱ بخش ۲
استاد آشیان
۲۱:۵۱
اگر ریشهٔ لوبیا و گندم را از خاک دربیاوری، آیا شبیه هم‌اند؟ مریم و زهرا همین کار را می‌کنند و تازه می‌فهمند گیاه فقط «سبز روی خاک» نیست؛ زیر خاک هم داستان دارد. فصل ۱۱ علوم سوم با عنوان «بکارید و ببینید» کاشت دانه، ریشهٔ راست و افشان، برگ پهن و باریک، دانهٔ یک‌قسمتی و دو‌قسمتی و الگوی بین آن‌ها را پیش می‌برد. در نردبون چند مدرس همین فصل را درس داده‌اند تا بتوانی مشاهده‌ها را با فیلم نزدیک ببینی.
کاشت لوبیا و گندم در ظرف شفاف
مریم و زهرا چند دانه لوبیا و گندم را مطابق شکل کتاب کاشتند. تو هم با ظرف شفاف و خاک باغچه همین کار را بکن و ظرف‌ها را جایی بگذار که نور کافی باشد. شکل‌های ۱ تا ۴ مراحل رشد را نشان می‌دهند؛ در روزهای بعد ریشه و ساقه را جداگانه نگاه کن، نه فقط ارتفاع گیاه. اگر هر دو نوع دانه را در یک ظرف قاطی کنی، مقایسه سخت می‌شود؛ بهتر است مثل کتاب، لوبیا و گندم را جدا یا با برچسب مشخص نگه داری تا ریشه و برگ هر کدام قاطی نشود.
ریشهٔ راست و ریشهٔ افشان
در تصویر کتاب ریشهٔ چند گیاه دیده می‌شود: آفتابگردان، ذرت، برنج، نخود، لوبیا، گندم. مریم و زهرا برای مشاهدهٔ بهتر ریشه، بعضی لوبیاها و گندم‌های کاشته‌شده را با دقت از خاک خارج کردند. تو هم در گروه این کار را انجام بده و بعد پاسخ بده:
- کدام یک ریشهٔ اصلی و کلفت‌تر دارد و ریشه‌های نازک‌تر به آن وصل‌اند؟
- در کدام گیاه بین نازکی و کلفتی ریشه تفاوت زیادی وجود ندارد؟
کتاب می‌گوید به ریشه‌هایی مانند ریشهٔ لوبیا، ریشهٔ راست و به ریشه‌هایی مانند ریشهٔ گندم، ریشهٔ افشان می‌گویند.
جدول طبقه‌بندی ریشه
اگر برگ‌های گیاه کاشته‌شده هنوز به‌اندازهٔ کافی بزرگ نشده‌اند، با توجه به تصاویر کتاب نام هر گیاه را در جای مناسب بنویس:
- گیاهی که مانند لوبیا ریشهٔ راست دارد
- گیاهی که مانند گندم ریشهٔ افشان دارد
سؤال‌های برگ در همین بخش: کدام گیاه برگ دراز و باریک دارد؟ کدام گیاه برگ پهن دارد؟
برگ پهن، برگ باریک، برگ سوزنی
تصویرهای صفحهٔ بعد چند گیاه را نشان می‌دهد؛ به برگ‌ها دقیق نگاه کن و در جدول صفحهٔ بعد نام هر گیاه را بنویس. جدول طبقه‌بندی برگ دو ستون دارد: گیاهی که مانند گندم برگ دراز و باریک دارد، و گیاهی که مانند لوبیا برگ پهن دارد. شکل برگ‌ها گوناگون است؛ برگ بعضی گیاهان مانند درخت کاج سوزنی‌شکل است.
دانهٔ یک‌قسمتی و دو‌قسمتی
چند دانهٔ لوبیا و گندم را دو تا سه روز خیس کن؛ سپس پوسته را جدا کن و به آن‌ها نگاه کن.
- کدام دانه یک‌قسمتی است؟
- کدام دانه دو‌قسمتی است؟
فعالیت بعدی تصویر دانهٔ چند گیاه را نشان می‌دهد تا همان طبقه‌بندی را ادامه دهی.
کشف رابطه؛ الگوی مریم و زهرا
مریم و زهرا جدول‌های طبقه‌بندی ریشه، برگ و دانه را با هم نگاه کردند. مریم گفت به نظرش الگویی بین نوع دانه، نوع ریشه و نوع برگ وجود دارد. زهرا گفت فکر می‌کند با مشاهدهٔ برگ یک گیاه می‌توان نوع ریشه و دانهٔ آن را پیش‌بینی کرد.
در جدول طبقه‌بندی دانه بنویس:
- گیاهی که مانند لوبیا دانهٔ دو‌قسمتی دارد
- گیاهی که مانند گندم دانهٔ یک‌قسمتی دارد
دانشمندان به دانه‌هایی مانند دانهٔ گندم که یک‌قسمتی است، تک‌لپه‌ای و به دانه‌هایی مانند دانهٔ لوبیا که دو‌قسمتی است، دولپه‌ای می‌گویند. وقتی جدول ریشه و برگ و دانه را کنار هم می‌گذاری، معمولاً الگوی تکراری می‌بینی: گیاه تک‌لپه‌ای اغلب ریشهٔ افشان و برگ باریک دارد؛ گیاه دولپه‌ای اغلب ریشهٔ راست و برگ پهن. این الگو همیشه بدون استثنا نیست، اما برای حدس اول در کلاس ابزار خوبی است.
حدس از روی برگ گل، و دانهٔ بادام‌زمینی
با نگاه کردن به شکل برگ گل بنفشه و سوسن، نوع ریشه و دانهٔ این گل‌ها را حدس بزن. برگ سوسن معمولاً باریک‌تر دیده می‌شود و برگ بنفشه پهن‌تر؛ بر اساس الگویی که ساختی، برای یکی تک‌لپه و برای دیگری دولپه را پیشنهاد بده، بعد درست یا نادرست بودنش را با منبع معتبر چک کن. در تصویر روبه‌رو دانهٔ بادام‌زمینی را می‌بینی؛ نوع ریشه و برگ آن را پیش‌بینی کن و با مراجعه به کتاب‌های علمی یا اینترنت درستی پاسخ را بررسی کن.
جدول الگوی خودت را کامل کن: نوع دانه، نوع ریشه، نوع برگ، با مثال. جالب است بدانید گیاهانی که دانهٔ یک‌قسمتی دارند معمولاً ۳ یا ۶ گلبرگ دارند (مثل سوسن)؛ گیاهانی که دانهٔ دو‌قسمتی دارند معمولاً ۴ یا ۵ گلبرگ دارند (مثل بنفشهٔ آفریقایی). این نکته مثل سرنخ اضافه برای حدس زدن است، نه جای مشاهدهٔ مستقیم ریشه.
خواندنی علوم: گل یاس و پیش‌بینی نوع دانه
پیش‌بینی کن دانه و ریشهٔ گیاهی که در تصویر می‌بینی از چه نوعی باشد. برگ‌های یاس پهن‌اند و گل‌هایش پنج گلبرگ دارند؛ با الگوی دولپه‌ای‌ها سازگارتر به نظر می‌رسد. در گذشته در بسیاری از خانه‌ها یاس بود، بوی گلش آرامش‌بخش است و در ساخت عطر و دمنوش به کار می‌رود. متن‌های ستاره‌دار کتاب برای مطالعهٔ دانش‌آموز است و نباید مورد ارزشیابی قرار گیرد؛ اما برای فهم الگو هنوز مفید است.
اگر هنگام خارج کردن گیاه از خاک ریشه پاره شد، مشاهدات را ناقص ننویس؛ بنویس کدام بخش دیده شد و کدام آسیب دید. مشاهدهٔ صادقانه بهتر از جدول پرشدهٔ حدسی است. همین دقت، مهارت اصلی فصل ۱۱ علوم سوم است.
بعد از نیروها در فصل ۱۰، اینجا موجود زنده زیر ذره‌بین است. ادامهٔ مسیر، جانوران مهره‌دار در فصل ۱۲ است و فهرست کامل در علوم سوم.