برای جشن آماده شویم
استاد آهنگرداودی
۱۶:۲۸
۱
برای جشن کلاس چه خوراکی‌ای انتخاب می‌کنید و چه چیزهایی لازم دارید؟
نزدیک پایان سال، دانش‌آموزان می‌خواهند جشن بگیرند و خوراکی‌های گوناگون پیشنهاد می‌دهند. گروه شما چه نوع خوراکی انتخاب می‌کند؟ هر گروه در دفتر علوم آنچه برای تهیه لازم دارد می‌نویسد و شماره‌گذاری می‌کند؛ شما هم فهرست را بنویسید و گزارش دهید. با بزرگ‌ترها دربارهٔ روش تهیه حرف بزنید و هنگام کار به تغییر حالت و شکل مواد توجه کنید—اطلاعات آماده را جایگزین مشاهده نکنید. خوراکی‌های محلی اولویت دارند تا جشن به تجربهٔ واقعی خانه نزدیک شود. صفحهٔ برای جشن آماده شویم در علوم دوم آزمایش حالت ماده را داخل جشن می‌برد. در نردبون چند مدرس همین فصل را با شربت و شکلات توضیح داده‌اند تا مدرس مناسب خودتان را انتخاب کنید.
همه چیز ماده است؛ از شربت تا ژله
در کلاس هر گروه وسایل و روش تهیهٔ شربت، شکلات آجیلی، ژله و مانند آن را گزارش می‌دهد. قرآن کریم می‌گوید از آنچه در زمین حلال و پاکیزه است بخورید. چیزهای اطراف ما ماده نام دارند؛ تمام چیزهایی که برای جشن استفاده کرده‌اید ماده‌اند. چند مادهٔ دیگر اطراف خود نام ببرید و فهرست شمارهٔ کتاب را ببینید: شربت آبلیمو، شکلات آجیلی، دانه و میوه، ژله. هدف حفظ تعریف نیست؛ دیدن این است که خوراکی هم مثل بقیهٔ دنیا از ماده ساخته شده.
ایستگاه فکر؛ کدام سبد جای بیشتری می‌گیرد؟
کدام یک جای بیشتری می‌گیرد؟ کدام سبد جای بیشتری می‌گیرد و چرا؟ یک حبّه قند و یک سیب از چه نظر شبیه‌اند و از چه نظر فرق دارند؟ هر دو ماده‌اند و جا می‌گیرند، اما حجم و شکل و سختی‌شان یکی نیست. کار در کلاس: محتویات کیف را روی میز بگذارید و با توجه به مقدار جایی که می‌گیرند دسته‌بندی کنید. ماده جا می‌گیرد؛ بعضی کمتر و بعضی بیشتر—این مقدمهٔ فهم جامد و مایع است.
آزمایش بادام؛ جامد شکل معیّن دارد
قبل از چیدن خوراکی دست‌ها را با آب و صابون بشویید. وسایل: بشقاب، لیوان، مقداری آجیل. یک بادام را انتخاب کنید و شکلش را دقیق ببینید؛ بعد در بشقاب و لیوان بگذارید و دوباره نگاه کنید. آیا شکل بادام عوض شد؟ وقتی آجیل را در ظرف‌های متفاوت می‌ریزید، شکل دانه‌ها تغییر می‌کند؟ چیزهایی که شکل معیّن دارند جامد نامیده می‌شوند. ایستگاه فکر: آیا گردو، کشمش و پسته جامدند؟ کنجد و شکر چطور؟ فهرستی از مواد جامدی که یک روز با آن‌ها سر و کار دارید درست کنید و جایی بگذارید که دیده شود.
- بادام را فشار ندهید؛ فقط جابه‌جایی ظرف را مقایسه کنید.
- شکر را هم در قاشق و هم پخش روی میز ببینید—دانه‌ها شکل دارند.
- نتیجه را با جملهٔ خودتان بنویسید، نه فقط «جامد است».
- یک جامد غیرخوراکی هم مثال بزنید تا مفهوم قاطی خوراکی نشود.
شربت در لیوان؛ مایع شکل ظرف را می‌گیرد
مواد شربت: آب، شکر، آبلیمو، پارچ شیشه‌ای، قاشق. شکر را در پارچ بریزید، آب اضافه کنید و هم بزنید—چه اتفاقی می‌افتد؟ آبلیمو به اندازهٔ دلخواه بیفزایید و شربت را در لیوان بریزید. آزمایش: شربت را در لیوان، پارچ و کاسه بریزید؛ هر بار شکل شربت چه تغییری می‌کند؟ آب و شربت مایع‌اند و به شکل ظرف درمی‌آیند. چند مایع دیگر نام ببرید: روغن، شیر، آبمیوه. فهرست صفحهٔ ۸۳ را با توجه به جامد و مایع طبقه‌بندی و گزارش دهید؛ فهرست جامد را در دیدرس بگذارید تا روزهای بعد کامل شود.
شکلات آجیلی و اثر گرما
گروه می‌خواهد با کمک معلم شکلات آجیلی یک‌نفره درست کند. شکل‌های یک تا سه مراحل کار را نشان می‌دهند. بین شکلات‌ها در مرحلهٔ ۱، ۲ و ۳ چه تفاوتی هست و دلیلش چیست؟ گرما باعث می‌شود مواد تغییر حالت دهند. قالب بسازید: دوست دارید شکلات یک‌نفره چه شکلی باشد؟ با ورقهٔ آلومینیومی یا ظرف یکبارمصرف کاغذی قالب درست کنید. هشدار: هنگام استفاده از آب داغ از معلم کمک بگیرید و مواد داغ را در ظرف نامناسب نریزید. چرا شکلات‌ها به شکل قالب درمی‌آیند؟ چرا قالب را در آب و یخ یا یخچال می‌گذارند؟ سرد شدن دوباره شکل را ثابت می‌کند.
کار در منزل؛ یخ، کره، روغن جامد و شمع
چند ماده مثل یخ، کره، روغن جامد و شمع را در ظرف‌های جداگانه گرم کنید و مشاهدات را بنویسید؛ بعد در جای سرد بگذارید و گزارش را در کلاس بخوانید. این بار فهرست صفحهٔ ۸۳ را با توجه به اثر گرما بر تغییر هر ماده طبقه‌بندی کنید. بعضی تند عوض می‌شوند، بعضی دیرتر—همین تفاوت را ثبت کنید. فصل ۱۲ علوم دوم جشن را به آزمایش حالت ماده تبدیل می‌کند و برای فصل بعد دربارهٔ نگه‌داری باقی‌مانده‌ها زمینه می‌سازد.
گرما، قالب و برگشت به سرما
وقتی شکلات در قالب گرم است شکل می‌پذیرد؛ وقتی سرد می‌شود شکل می‌ماند. این مشاهده را با آزمایش خانگی یخ و کره مقایسه کنید: کدام تندتر آب می‌شود؟ کدام زودتر دوباره سفت می‌شود؟ گزارش را در دو ستون «با گرما» و «با سرما» بنویسید. هشدار آب داغ را جدی بگیرید و کار را با بزرگ‌تر انجام دهید. هدف درست کردن شکلات خوشمزه به‌تنهایی نیست؛ دیدن این است که ماده با دما رفتار عوض می‌کند و جشن فقط بهانهٔ مشاهده است.
فهرست شمارهٔ ۸۳ را دوبار طبقه‌بندی کنید
یک‌بار فهرست را جامد/مایع کنید؛ یک‌بار با توجه به اثر گرما. شربت و شکلات و ژله را در هر دو جدول جای دهید تا ببینید یک ماده می‌تواند در موقعیت‌های مختلف رفتار متفاوت نشان دهد. این کار از حفظ تعریف جلوتر است. در گزارش جشن بنویسید کدام مشاهده برایتان غیرمنتظره بود: مثلاً شکل بادام ثابت ماند اما شکل شربت با ظرف عوض شد. همان جمله، قلب فصل «برای جشن آماده شویم» است.
رشد بدن را در فصل ۱۱ دیدید؛ بعد از جشن نوبت نگه‌داری و جداسازی است—بعد از جشن را باز کنید.