طبقه بندی موضوع

معلم کلمهٔ «مدرسه» را روی تخته می‌نویسد و می‌گوید یکی از بخش‌های اصلی نوشته موضوع آن است؛ حالا اگر بخواهید دربارهٔ مدرسه بنویسید، اول خوب بیندیشید و آن را به بخش‌های کوچک‌تر تقسیم کنید. نگارش هفتم اینجا با استعارهٔ وزنه جلو می‌آید: وزنهٔ بزرگ را یک‌جا برنمی‌دارید؛ تکه‌تکه می‌کنید تا بار سبک شود. در نردبون چند مدرس همین خرد کردن موضوع را با نمودار و مثال کلاس تمرین می‌کنند.

وزنهٔ بزرگ را قسمت کنید

گروه‌ها روی تخته نظر می‌دهند. گروه یکم: بهداشت، نظم و انضباط مدرسه. گروه دوم: ساختمان، کلاس‌ها، آزمایشگاه، کتابخانه و فروشگاه. گروه سوم: زمین ورزش، ابزار ورزشی و مسابقات فرهنگی‌ورزشی. گروه چهارم: دانش‌آموزان، معلمان، مدیر و معاونان. معلم بعد از دیدن این طبقه‌بندی می‌گوید اگر بخواهید یک‌باره وزنهٔ بزرگ بردارید، شاید نیرویتان هدر برود؛ اولین گام این است که موضوع کلی را به موضوع‌های خُردتر تقسیم کنید تا طبقه‌بندی و نوشتن آسان شود.

این کار به نظم فکری کمک می‌کند و نوشتن را ساده می‌کند. در نمودار ساختمان نوشته، موضوع کلی «مدرسه» بالای صفحه می‌ماند، اما موضوع‌های محدودتر مثل ساختمان و معماری مدرسه، امکانات و فضای مدرسه، یا کیفیت آموزشی مدرسه هر کدام می‌توانند محور بندهای میانی شوند. یعنی دیگر لازم نیست در یک انشا همه‌چیز مدرسه را بگویید؛ یک زاویه را عمیق بنویسید.

نمونهٔ زنده: مدرسهٔ سال

متن «مدرسهٔ سال» نشان می‌دهد طبقه‌بندی چطور به انشا تبدیل می‌شود. سال برای نویسنده مثل یک روز درسی با چهار زنگ است. زنگ اول خانم بهار با چادر گلی و پیراهن سبز می‌آید، از تازگی بهار حرف می‌زند و کلاسش خشکی ندارد. زنگ دوم آقای تابستان با لحن گرم، شوخی و میوه‌های تابستانی درس را گوارا می‌کند. زنگ سوم آقای پاییز شاعر و نقاش است؛ رنگ‌های سرخ و زرد و نارنجی و طلایی. زنگ آخر خانم زمستان تابلوی زرد را پاک می‌کند، با گچ سفید می‌نویسد و خستگی بچه‌ها را با درس قشنگ و بازی می‌گیرد.

• موضوع کلی: مدرسهٔ سال
• ریزموضوع‌ها: بهار، تابستان، پاییز، زمستان
• هر فصل یک بند میانی می‌سازد
• پایان با بازگشت دوبارهٔ بهار و شروع مدرسه جمع می‌شود

وقتی نمودار را کنار متن بگذارید، می‌بینید طبقه‌بندی فقط جدول خشک نیست؛ استخوان‌بندی روایت است. بدون این تقسیم، متن به پراکنده‌گویی فصل‌ها تبدیل می‌شد؛ با این تقسیم، هر بند کار مشخصی دارد.

تمرین جانوران و نمودار

نوشتهٔ بعدی دربارهٔ شگفتی جانوران است: پرندگان با بال و پر، خزندگان با فلس، آبزیان با آبشش، دوزیستان که هم آب و هم خشکی را تجربه می‌کنند. از شما خواسته می‌شود موضوع کلی و ریزموضوع‌ها را با رسم نمودار نشان دهید. اینجا مهارت تازه‌ای اضافه می‌شود: نه فقط نوشتن، بلکه دیدن اسکلت نوشته روی کاغذ. اگر بتوانید نمودار بکشید، معمولاً انشایتان هم مرتب‌تر می‌شود.

برای تمرین مستقل، یکی از موضوع‌های کلاغ، عینک یا خانه را انتخاب کنید، با روش طبقه‌بندی متن بنویسید و موضوع را بالای صفحه مشخص کنید. بعد نوشته‌ای که در کلاس خوانده شد را با سنجه‌ها نقد کنید: پیش‌نویس، کوچک کردن و طبقه‌بندی موضوع، رعایت آغاز و میانه و پایان، پاک‌نویسی و شیوهٔ خواندن.

از تختهٔ گروه تا نمودار شخصی

کار گروهی روی تخته فقط ایده‌جمع‌کنی است. بعد از دیدن چهار گروه مدرسه، خودتان باید یک نمودار شخصی بکشید و تصمیم بگیرید کدام شاخه را عمیق می‌نویسید. اگر همهٔ شاخه‌ها را در انشا بیاورید، دوباره همان وزنهٔ بزرگ را برداشته‌اید. متن مدرسهٔ سال موفق است چون چهار ریزموضوع را با چهار زنگ محدود کرده و هر کدام را با تصویر معلم و رنگ و رفتار گسترش داده است.

ویرایش و بازآفرینی مثل

بخش ویرایش روی همراهی فعل با شخص تمرکز دارد. جملهٔ درست: «من و حسن به کتابخانهٔ عمومی شهر رفتیم و در آنجا یک ساعت مطالعه کردیم. روز بعد، من با معلم و دانش‌آموزان به کتابخانهٔ عمومی رفتم.» شکل‌های نادرست معمولاً فعل را با یکی از دو نفر یا با جمع قاطی می‌کنند. جمله‌هایی مثل پروانه‌ها و چرخاندن گل، یا زنبورها و پرواز به باغ گل، باید از نظر شخص و شمار فعل ویرایش شوند.

1. موضوع کلی را بنویسید و دست‌کم سه ریزموضوع زیرش بکشید.
2. فقط یکی را برای انشا انتخاب کنید.
3. نمودار آغاز، سه بند میانی و پایان را کامل کنید.
4. متن جانوران یا مدرسهٔ سال را با نمودار خودتان مقایسه کنید.

بازآفرینی ضرب‌المثل هم تمرین گسترش است: صاحب‌خانه مهمان‌ها را به اتاق می‌برد، یکی ساکت نشسته، صاحب‌خانه می‌پرسد چرا در عروسی پسرم دست نمی‌زنی، و معلوم می‌شود مرد آستین ندارد. اصل مثل و گسترش داستانی‌اش را مقایسه کنید؛ بعد خودتان مثل دیگری را گسترش دهید. این کار همان طبقه‌بندی روایی است: موقعیت، گفت‌وگو، کشف و نتیجه‌گیری.

در فصل ۳ نگارش هفتم اگر موضوع بزرگ را خرد کردید، در کوچک‌تر کردن موضوع یک تکه را برمی‌گزینید و همان را کامل می‌نویسید. برای دیدن نقشهٔ کامل سال به نگارش هفتم سر بزنید.

اگر در نمودار جانوران گیر کردید، اول چهار عنوان پرنده و خزنده و آبزی و دوزیست را بنویسید، بعد برای هر کدام فقط دو جملهٔ نمونه از متن کتاب بگذارید. همین کافی است تا اسکلت انشای خودتان دربارهٔ کلاغ یا خانه هم شکل بگیرد و از پراکنده‌نویسی دور بمانید.

انشای قوی لزوماً موضوع عجیب ندارد؛ اغلب موضوعی معمولی است که درست تکه‌تکه و عمیق نوشته شده است.