سالم بمانیم

پزشک به فرد سرماخورده می‌گوید از دست دادن یا روبوسی با دیگران پرهیز کند؛ اما به فرد مبتلا به دیابت (بیماری قند) چنین توصیه‌ای نمی‌کند. چرا؟ چون بعضی بیماری‌ها می‌توانند از فردی به فرد دیگر منتقل شوند و بیماری‌های واگیر نامیده می‌شوند. عامل بیشتر بیماری‌های واگیر جاندارانی به نام میکروب‌اند که بیشترشان فقط با میکروسکوپ دیده می‌شوند؛ به همین علت به آن‌ها میکروب می‌گویند. شکل صفحهٔ ۹۴ برخی میکروب‌ها مانند عامل سل، سالک و کووید را نشان می‌دهد.

درس سالم بمانیم در علوم ششم از انتقال بیماری تا سدهای دفاعی بدن، آنتی‌بیوتیک، بیماری غیرواگیر، واکسن و رفتار سالم پیش می‌رود. در نردبون چند مدرس برای همین فصل تدریس کرده‌اند؛ می‌توانید بخش دفاع بدن را با یک مدرس و تفاوت سرماخوردگی و آنفلوآنزا را با مدرس دیگر بشنوید.

میکروب چگونه وارد بدن می‌شود؟

گفت‌وگو می‌پرسد میکروب سرماخوردگی از چه راهی وارد بدن ما می‌شود. جمع‌آوری اطلاعات با مراجعه به خانهٔ بهداشت محله دربارهٔ بیماری وبا گزارش دهید. فکر کنید دربارهٔ تصویری که محیط شلوغ یا ناسالم را نشان می‌دهد: آیا این محیط می‌تواند سبب گسترش بیماری‌های واگیر شود؟ اگر جواب مثبت است چگونه؟

بعضی میکروب‌ها در بدن جانوران زندگی می‌کنند؛ به این جانوران ناقل بیماری می‌گویند. مثلاً نوعی پشه ناقل بیماری مالاریا و سگ می‌تواند ناقل هاری باشد. چه جانوران دیگری را می‌شناسید که ناقل بیماری هستند؟

دو سد دفاعی بدن

آیا جایی پیدا می‌کنید که میکروب نباشد؟ پس چرا فقط بعضی مواقع بیمار می‌شویم؟ میکروب‌ها برای اینکه ما را بیمار کنند باید از دو سد دفاعی بدن عبور کنند.

سد اول: پوست از ورود میکروب جلوگیری می‌کند؛ اما اگر زخم یا خراشی در پوست ایجاد شود چه؟ مخاط بینی و راه‌های تنفسی در به دام انداختن میکروب‌ها و خارج کردن آن‌ها نقش دارند. وقتی نفس می‌کشیم میکروب‌ها وارد بینی می‌شوند اما نمی‌توانند به‌راحتی پایین‌تر بروند—چرا؟

سد دوم: اگر میکروب‌ها از سد اول عبور کنند با گویچه‌های سفید روبه‌رو می‌شوند. بعضی گویچه‌های سفید به میکروب‌ها حمله می‌کنند و آن‌ها را می‌خورند؛ به این‌ها بیگانه‌خوار می‌گویند. بعضی دیگر موادی به نام پادتن ترشح می‌کنند که میکروب‌ها را غیرفعال می‌کند؛ آن‌گاه بیگانه‌خوارها راحت‌تر آن‌ها را می‌خورند. اگر میکروب‌ها از این سد نیز عبور کنند چه اتفاقی می‌افتد؟

شگفتی آفرینش: همهٔ میکروب‌ها دشمن نیستند. باکتری‌ها گروهی از میکروب‌ها هستند. انواعی روی و درون بدن ما زندگی می‌کنند؛ مثلاً در روده باکتری‌هایی هستند که ویتامین تولید می‌کنند و بعضی باکتری‌های پوست باکتری‌های زیان‌آور را از بین می‌برند. در بعضی جاها فاضلاب را با باکتری‌های خاصی تصفیه و بی‌ضرر می‌کنند و برای آبیاری درختان و فضاهای سبز استفاده می‌کنند.

وقتی میکروب‌ها پیروز می‌شوند

میکروب‌هایی که از سدهای دفاعی عبور کرده‌اند در جاهای متفاوت بدن ساکن می‌شوند؛ مثلاً میکروب سل در شش‌ها قرار می‌گیرد و سبب تخریب شش‌ها می‌شود. بعضی میکروب‌ها با ترشح سم به بدن آسیب می‌رسانند؛ مثلاً میکروب گلودرد چرکی در گلو قرار می‌گیرد، سمی ترشح می‌کند که با جریان خون به قلب می‌رود و به آن آسیب می‌رساند—نمونهٔ باکتری روماتیسم قلبی در کتاب آمده است.

گفت‌وگو دربارهٔ نشانه‌های بیماری: بوی بد دهان، درد ماهیچه‌ها، سوزش هنگام دفع ادرار و نشانه‌های دیگر. در صورت داشتن چنین نشانه‌هایی فرد بیمار باید چه کارهایی انجام دهد و چه کارهایی نباید؟ هشدار آنتی‌بیوتیک: اگر پزشک آنتی‌بیوتیک تجویز کرده در همان ساعت‌هایی که گفته و به همان تعداد بخورید. اگر این کار را نکنید یا بیش از اندازه مصرف کنید به میکروب‌ها فرصت می‌دهید در برابر آنتی‌بیوتیک مقاوم شوند؛ آن‌گاه بیماری‌های میکروبی به‌سختی درمان می‌شوند یا اصلاً درمان نخواهند شد.

بیماری غیرواگیر، واکسن و رفتار سالم

بیماری‌های غیرواگیر در اثر میکروب‌ها به وجود نمی‌آیند؛ اختلال در کار دستگاه‌های بدن، نوع تغذیه و بعضی عادت‌ها در ایجاد برخی از آن‌ها نقش دارد. مثلاً اگر به اندازهٔ لازم غذای کلسیم‌دار مصرف نکنید ممکن است استخوان‌ها نرم بمانند و با کمترین ضربه بشکنند. افزایش مقاومت بدن با ورزش کردن و خوردن غذای کافی و متنوع ممکن می‌شود؛ بدن مقاوم‌تر، میکروب را سریع‌تر از بین می‌برد. شما چه کارهایی برای افزایش مقاومت بدنتان انجام می‌دهید؟

واکسن: تا به حال برای چه بیماری‌هایی واکسینه شده‌اید؟ وقتی واکسن وارد بدن می‌شود گویچه‌های سفید علیه آن پادتن می‌سازند. بعضی واکسن‌ها فرد را برای همهٔ عمر نسبت به آن بیماری مقاوم می‌کنند؛ اما برای مقاومت در برابر بعضی بیماری‌ها باید واکسن را در چند نوبت دریافت کرد. هر بیماری واکسن مخصوص خود را دارد.

سرماخوردگی با آنفلوآنزا فرق دارد. ویروس سرماخوردگی در یاخته‌های بینی قرار می‌گیرد؛ ویروس آنفلوآنزا معمولاً در یاخته‌های شش ساکن می‌شود و همراه تب، درد بدن و سرفه است. برخی علائم بیماری کووید ۱۹ شبیه آنفلوآنزاست و گاهی تنگی نفس شدیدی ایجاد می‌کند که معمولاً در آنفلوآنزا دیده نمی‌شود. تشخیص دقیق با آزمایش پزشکی ویژه صورت می‌گیرد. هنگام سرماخوردگی و آنفلوآنزا چون عامل ویروس است معمولاً نیازی به آنتی‌بیوتیک نیست؛ با استراحت، مایعات گرم و غذای مناسب بعد از چند روز رفع می‌شوند.

رفتارهای سالم مثل مسواک زدن، نشکستن چیزهای سخت با دندان، خوردن غذاهای کلسیم‌دار و پروتئین‌دار، نشستن و راه‌رفتن درست و نرمش مناسب از آسیب ستون مهره‌ها جلوگیری می‌کند. ورزش ماهیچه‌ها و قلب را تقویت می‌کند و نشاط می‌آورد. افرادی که غذاهای پرنمک و سرخ‌شده با روغن فراوان می‌خورند در معرض خطر بیماری فشار خون قرار دارند. کمک به دیگران، مهربانی و رفتار محترمانه هم به سلامت روح و روان کمک می‌کند. گفته می‌شود پیشگیری بهتر از درمان است؛ شما چه راه‌هایی برای پیشگیری از بیماری‌های واگیر می‌شناسید؟ بی‌دقتی در عبور از خیابان، بی‌توجهی به علائم رانندگی، بازی‌ها و شوخی‌های خطرناک و آتش‌بازی از عواملی است که سلامت کودکان و نوجوانان را تهدید می‌کند.

فصل پایانی کتاب، از گذشته تا آینده، ارتباط سریع، ماهواره و استفادهٔ درست از ابزار دیجیتال را مطرح می‌کند.