جنگل برای کیست؟

روباه به درخت بلوط چه ربطی دارد؟ اگر فقط یک زنجیرهٔ غذایی بکشید ممکن است بگویید موش دانه می‌خورد و روباه موش را. اما در جنگل واقعی هیچ زنجیره‌ای تنها نیست؛ حلقه‌های مشترک، شبکه می‌سازند. شکل صفحهٔ ۸۴ تصویری از یک جنگل است و از شما می‌خواهد رابطهٔ غذایی جانداران را با زنجیره نشان دهید، وابستگی روباه به درخت بلوط را توضیح دهید و چند زنجیره پیدا و رسم کنید.

درس جنگل برای کیست؟ در علوم ششم از زنجیره و شبکهٔ غذایی به قارچ‌های تجزیه‌کننده، زندگی هم‌زیست، انقراض و درخت‌کاری می‌رسد. در نردبون چند مدرس برای همین فصل محتوا دارند؛ می‌توانید شبکهٔ غذایی را با یک مدرس و کاوشگری کپک را با مدرس دیگر دنبال کنید.

زنجیره، شبکه و خطر حذف یک حلقه

در علوم چهارم با زنجیرهٔ غذایی و چگونگی نشان دادن آن آشنا شده‌اید. حالا شکل صفحهٔ ۸۵ ارتباط غذایی چند جانور را نشان می‌دهد و می‌پرسد اگر جانور (ب) از بین برود کدام جانور در معرض خطر قرار می‌گیرد—با استدلال توضیح دهید. بخش «چیزی هدر نمی‌رود» می‌پرسد برای پیکر بی‌جان و بقایای گیاهان و جانوران چه اتفاقی می‌افتد و موادی که در پیکر این جانداران به کار رفته در طی زمان چه سرنوشتی پیدا می‌کنند.

شاید شنیده باشید گیاهان با استفاده از بقایای گیاهی خاک می‌سازند. قارچ‌ها در تشکیل این خاک نقش دارند؛ اما چگونه؟ دانشمندان برای بررسی ارتباط غذایی جانداران در هر محیط، شبکهٔ غذایی رسم می‌کنند. شما نیز با استفاده از زنجیره‌های بالا یک شبکه رسم کنید و جانداران مشترک (ارتباطی) بین زنجیره‌ها را مشخص کنید.

کاوشگری کپک روی نان و نخود

کاوشگری صفحهٔ ۸۶–۸۷ بررسی می‌کند کپک انرژی مورد نیازش را از کجا به دست می‌آورد. میوهٔ کپک‌زده را با ذره‌بین مشاهده کنید و آنچه می‌بینید رسم کنید. با چوب بستنی مقداری از کپک میوه را بردارید و روی نان تازه منتقل کنید. نان را در ظرف شیشه‌ای دردار بگذارید و قبل از بستن چند قطره آب بپاشید. مراحل را با پوش‌برگ آلومینیمی و نخود خیس‌خورده تکرار کنید. ظرف‌ها را یک هفته در محل گرم و تاریک بگذارید؛ بعد با ذره‌بین نمونه‌ها را دقیق مشاهده کنید و در جدولی شبیه نان / نخود / پوش‌برگ نتیجه را ثبت کنید.

سؤال‌ها: کپک در کدام نمونه(ها) رشد کرده است؟ کپک‌هایی که رشد کرده‌اند انرژی مورد نیاز خود را از کجا به دست آورده‌اند؟ نتیجهٔ کاوش را در یک یا چند سطر بنویسید. کتاب جمع‌بندی می‌کند قارچ‌ها گروهی از جانداران‌اند که بقایای موجودات زنده را تجزیه می‌کنند و سبب می‌شوند مواد تشکیل‌دهندهٔ آن‌ها دوباره به طبیعت برگردد. قارچ‌هایی که روی بقایای گیاهان و جانوران در جنگل رشد می‌کنند به تجزیهٔ این بقایا و تشکیل، بهبود و تقویت خاک کمک می‌کنند.

با هم زندگی می‌کنند؛ سود یک‌طرفه یا دوطرفه؟

بخش «با هم زندگی می‌کنند» چند تصویر و متن دارد. مورچه و شته: شته‌ها روی گیاه شهد شیرین می‌مکند؛ مورچه‌ها شته‌ها را با خود به لانه‌شان می‌برند تا مادهٔ شیرینی را که شته‌ها دفع می‌کنند بخورند و شته‌ها نیز در لانه از شکارچی‌ها در امان می‌مانند. غذای مجانی کرکس: وقتی شیرها لاشهٔ شکار را رها می‌کنند، کرکس‌ها در نزدیکی منتظر دور شدن شیرها می‌مانند و به محل لاشه می‌روند و بقایا را می‌خورند. اسب مزاحم: اسب‌ها با تکان دادن دم سعی می‌کنند مگس‌ها و پشه‌ها را از خود دور کنند تا این حشرات خون اسب را نمکند.

گفت‌وگو: در هر مثال کدام جانور سود می‌برد و کدام سود نمی‌برد؟ شگفتی آفرینش دربارهٔ کروکودیل‌های اطراف رود نیل است که گاهی بی‌حرکت با دهان باز استراحت می‌کنند؛ پرندهٔ کوچکی وارد دهان می‌شود و انگل‌های دهان کروکودیل را می‌خورد.

طبیعت را حفظ کنیم؛ انقراض و درخت بومی

عکس‌های صفحهٔ ۹۰ برخی محیط‌ها را نشان می‌دهند: کدام را انسان ساخته و کدام طبیعی است؟ چه تفاوتی با هم دارند؟ محیط‌های طبیعی زیستگاه انواع فراوانی از جانوران، گیاهان و سایر موجودات زنده‌اند. آیا در اطراف محل زندگی شما محیط طبیعی بوده که در گذر زمان از بین رفته یا کوچک شده باشد؟ به نظر شما چه عواملی سبب از بین رفتن همه یا بخشی از انواع جانوران و گیاهان می‌شود؟

نکتهٔ تاریخی: تا کمتر از یک قرن پیش در بخش‌هایی از ایران شیر ایرانی وجود داشت؛ اما به دلایلی مانند شکار به‌دست انسان و از دست دادن زیستگاه از بین رفت. اگر قطع درخت‌های جنگل با همین سرعت ادامه یابد، حدود نیمی از جنگل‌های کرهٔ زمین تا حداکثر چند دههٔ آینده از بین می‌روند. لالهٔ واژگون کوهرنگ در چهارمحال و بختیاری یادآوری زیبایی شکنندهٔ طبیعت ایران است.

در فرهنگ ایرانی–اسلامی درخت‌کاری کاری پسندیده است و به همین علت یک روز در کشور را روز درخت‌کاری نامیده‌اند. در هر منطقه باید درخت‌هایی کاشت که به‌طور طبیعی در همان منطقه وجود دارند؛ به آن‌ها درخت‌های بومی می‌گویند. انتخاب نوع درخت دقت می‌خواهد؛ مثلاً درخت کاج از ریشه موادی در خاک ترشح می‌کند که مانع رشد بسیاری از انواع گیاهان می‌شود و به همین علت تنوع گیاهان در جنگل‌های کاج کم است. وقتی زیستگاه جانداران تغییر می‌کند بعضی نمی‌توانند خود را با اوضاع جدید سازگار کنند، به تدریج کم می‌شوند و حتی ممکن است همهٔ آن‌ها از بین بروند.

جمع‌آوری اطلاعات یکی از این کارها را می‌خواهد: داستان کوتاه «جنگل برای کیست؟»، مقاله دربارهٔ محیط طبیعی در خطر، مجموعه تصاویر گیاهان یا جانوران بومی، یا نمایشگاه با کمک معلم. مسئولیت حفظ محیط‌های طبیعی و جانوران و گیاهانی که در این محیط‌ها زندگی می‌کنند بر عهدهٔ ماست؛ چه سازمان‌ها و شغل‌هایی با معرفی و حفظ محیط‌های طبیعی ارتباط دارند؟

سلامت خودتان هم بخشی از همین داستان است: سالم بمانیم نشان می‌دهد بدن چگونه از میکروب‌ها دفاع می‌کند و رفتار سالم چه نقشی دارد.