شگفتی های برگ

برگ فقط «سبز و پهن» نیست. مادهٔ سبزی به نام سبزینه (کلروفیل) انرژی نور خورشید را جذب می‌کند و گیاهان از آن برای ساختن غذا استفاده می‌کنند. روزنه‌های برگ کربن دی‌اکسید را از هوا می‌گیرند؛ ریشه‌ها آب و مواد محلول را از خاک می‌گیرند و با آوندها به برگ می‌رسانند. نام این غذاسازی با انرژی نور خورشید فتوسنتز است—فتو یعنی نور و سنتز یعنی ساختن.

درس شگفتی‌های برگ در علوم ششم کوتاه‌تر از بسیاری فصل‌هاست، اما آزمایش‌هایش دقیق و به‌یادماندنی‌اند. در نردبون چند مدرس همین فصل را توضیح داده‌اند؛ می‌توانید آزمایش ید و نشاسته را با یک مدرس و مفهوم برگ شکارچی را با مدرس دیگر ببینید.

آزمایش ید؛ نشاسته را پیدا کنید

آزمایش صفحهٔ ۸۰ دو بخش دارد. اول: مطابق شکل روی مقداری نشاسته قطره‌قطره محلول ید بریزید، مشاهدات را یادداشت کنید و در کلاس گزارش دهید. تغییر رنگ کلاسیک به آبی‌تیره یا بنفش نشانهٔ حضور نشاسته است. دوم: برگی را در بشر کوچک بگذارید، روی آن قدری الکل بریزید تا بپوشاند، این بشر را داخل بشر بزرگ‌تری که تا نیمه آب دارد قرار دهید و قدری گرما دهید تا تمام رنگ سبز از برگ خارج شود. برگ را با احتیاط از بشر خارج کنید، با آب بشویید، در بشقاب بگذارید و روی آن محلول ید بریزید. چه مشاهده می‌کنید؟

وسایل لازم: محلول ید، بشر کوچک و بزرگ، الکل، برگ شمعدانی، ظرف کوچک. هشدار حیاتی: از قرار دادن الکل روی شعلهٔ مستقیم خودداری کنید چون الکل سریع آتش می‌گیرد؛ این آزمایش را با کمک معلم انجام دهید.

مقایسهٔ دو آزمایش و ذخیرهٔ انرژی

فکر کنید می‌پرسد نتایج دو آزمایشی را که انجام داده‌اید با یکدیگر مقایسه کنید؛ چه نتیجه‌ای می‌گیرید؟ گیاهان انرژی نور خورشید را در مواد غذایی ساخته‌شده (مانند نشاسته) در برگ ذخیره می‌کنند. همهٔ موجودات زنده از غذایی که گیاهان می‌سازند تغذیه می‌کنند؛ به همین علت گیاهان را تولیدکننده می‌نامند. قسمت‌های سبز گیاهان مانند ساقهٔ لوبیا نیز کلروفیل دارند و غذاسازی می‌کنند، اما محل اصلی غذاسازی برگ است.

برگ شکارچی؛ وقتی برگ غذا می‌سازد و شکار می‌کند

علاوه بر اینکه برگ‌ها اندام اصلی فتوسنتز شناخته می‌شوند، بعضی گیاهان نمی‌توانند همهٔ مواد مورد نیاز خود را بسازند. به همین دلیل بعضی از آن‌ها به شکل گیاهان گوشت‌خوار درآمده‌اند که می‌توانند حشرات و حتی جانوران کوچک را شکار کنند و مواد بدن شکار خود را مصرف کنند. شکل‌های کتاب این برگ‌های ویژه را نشان می‌دهند تا ببینید «شگفتی برگ» فقط فتوسنتز نیست.

کجا نشاسته و روغن ذخیره می‌شود؟

جمع‌آوری اطلاعات می‌پرسد آیا می‌دانید در قسمت‌های مختلف گیاهان کدام مواد غذایی وجود دارند؟ جدول صفحهٔ ۸۲ را کامل کنید: میوهٔ روغن‌دار، میوهٔ نشاسته‌دار، ساقهٔ نشاسته‌دار، دانهٔ روغن‌دار، دانهٔ نشاسته‌دار. مثال‌های کتاب: سیب، موز، نارگیل، تخمه‌آفتابگردان، سیب‌زمینی، گندم. ردیف مثال ۲ را خودتان با محصولات محلی پر کنید.

اکسیژن فتوسنتز و آلودگی هوا

گفت‌وگو دربارهٔ تصاویر صفحه: در فتوسنتز علاوه بر غذا، اکسیژن نیز تولید می‌شود. این اکسیژن از روزنه‌های برگ وارد هوای اطراف می‌شود. موجودات زنده برای تنفس به اکسیژن نیاز دارند و اکسیژن تولیدشده به‌وسیلهٔ فتوسنتز در تنفس موجودات زنده به کار می‌رود. با تولید اکسیژن، فتوسنتز به کاهش آلودگی هوا هم کمک می‌کند.

فکر کنید پایانی مستقیم می‌پرسد: گیاهان چگونه به کم کردن آلودگی هوا کمک می‌کنند؟ پاسخ را به زبان خودتان بنویسید—نه فقط «اکسیژن می‌سازند»؛ بگویید کربن دی‌اکسید مصرف می‌شود، اکسیژن آزاد می‌شود و پوشش گیاهی گردوغبار و برخی آلاینده‌ها را کاهش می‌دهد. اگر در حیاط مدرسه درخت یا باغچه دارید، یک هفته تعداد برگ‌های سالم و آسیب‌دیده را بشمارید و به گفت‌وگوی آلودگی هوا گره بزنید؛ مشاهدهٔ محلی بهتر از شعار کلی است.

برای مرور سریع فصل ۱۱ علوم ششم این مسیر را در دفتر بنویسید: نور + کلروفیل + آب + کربن دی‌اکسید ← غذا (نشاسته) + اکسیژن. آزمایش ید فقط «رنگ عوض شد» نیست؛ مدرک آزمایشگاهی برای وجود نشاسته در برگ است. برگ شکارچی یادآوری می‌کند بعضی گیاهان علاوه بر فتوسنتز باید مادهٔ غذایی را از شکار تأمین کنند. جدول روغن و نشاسته در میوه و دانه و ساقه نشان می‌دهد ذخیرهٔ غذا همیشه در برگ نمی‌ماند و به بخش‌های دیگر گیاه منتقل می‌شود. یک‌بار دیگر هشدار الکل را برای هم‌گروهی‌تان تکرار کنید تا ایمنی آزمایش فراموش نشود.

اگر می‌خواهید برگ را داخل جنگل ببینید نه فقط روی میز آزمایشگاه، مسیر کتاب به جنگل برای کیست؟ می‌رود؛ جایی که زنجیره و شبکهٔ غذایی و مسئولیت حفظ طبیعت مطرح می‌شود.