درس ۱۰
استاد مظاهری فرد
۱۴:۴۲
۱
درس ۱۰ قسمت ۱
استاد کاوند
۱۵:۴۱
خیلی کوچک، خیلی بزرگ
استاد آهنگرداودی
۱۷:۲۲
۲
درس ۱۰ قسمت ۲
استاد کاوند
۱۶:۳۱
تا به حال یاخته (سلول) را از نزدیک مشاهده کرده‌اید؟ برای دیدن یاخته‌ها از چه وسیله‌ای استفاده می‌کنیم؟ بیشتر یاخته‌ها و جانداران تک‌یاخته‌ای را فقط با میکروسکوپ می‌توان دید. در بدن انسان ده‌ها هزار میلیارد یاخته وجود دارد؛ اما شاید باور نکنید بیشتر جانداران فقط یک یاخته دارند. مشاهدهٔ یاخته و جانداران کوچک زیر میکروسکوپ بسیار جالب و شگفت‌انگیز است—به شرطی که قبل از کار با اجزای دستگاه آشنا شوید.
درس خیلی کوچک، خیلی بزرگ در علوم ششم کار با میکروسکوپ، نمونهٔ آب حوض، مخمر و یاخته‌های گیاهی و جانوری را پوشش می‌دهد. در نردبون چند مدرس برای همین فصل آموزش داده‌اند؛ می‌توانید اجزای میکروسکوپ را با یک مدرس یاد بگیرید و مراحل تنظیم تصویر را با مدرس دیگر تمرین ذهنی کنید.
اجزای میکروسکوپ را بشناسید
شکل صفحهٔ ۷۴ اجزا را نشان می‌دهد: عدسی چشمی، تغییردهندهٔ فاصلهٔ عدسی‌ها، پیچ نگهدارنده، عدسی‌های شیئی، دسته، تنظیم تند، تنظیم کند، پیچ جابه‌جاکنندهٔ لام، کلید تنظیم میزان نور، پایه، لامپ، کندانسور (متراکم‌کنندهٔ نور)، صفحهٔ میکروسکوپ، گیره و صفحهٔ چرخان. جمع‌آوری اطلاعات دربارهٔ نقش و استفاده از میکروسکوپ‌ها در دنیای امروز را در کلاس گفت‌وگو کنید.
مراحل استفادهٔ صحیح
صفحهٔ ۷۵ مراحل کار را با کمک معلم می‌خواهد:
- پس از تمیز کردن عدسی‌ها، صفحهٔ میکروسکوپ را در پایین‌ترین وضعیت قرار دهید.
- عدسی شیئی با بزرگ‌نمایی کم را در مسیر نور قرار دهید.
- یکی از نمونه‌های آماده‌شده در آزمایشگاه را بردارید، لام و لامل را طوری روی صفحه بین گیره‌ها قرار دهید که لامل رو به بالا باشد و نور از آن عبور کند.
- از عدسی چشمی نگاه کنید و با پیچ تنظیم، صفحه را آهسته بالا بیاورید.
- با پیچ جابه‌جاکننده لام را حرکت دهید تا تصویر وسط میدان دید قرار گیرد؛ سپس تصویر را واضح کنید.
- عدسی با بزرگ‌نمایی متوسط را در مسیر نور بگذارید و آهسته تنظیم کنید.
- عدسی با بزرگ‌نمایی زیاد را قرار دهید و دوباره تنظیم کنید.
نمونه‌هایی مانند بال و پای مگس و حشرات دیگر و گردهٔ گیاهان محیط زندگی را زیر میکروسکوپ بگذارید، مشاهده کنید و شکل آنچه می‌بینید رسم کنید.
قطره‌ای از آب حوض و رشته‌های جلبک
آزمایش: با کمک والدین چند شیشهٔ کوچک دردار تهیه کنید و از مکان‌های مختلف مثل حوض، برکه، نهر و رودخانه‌ای که ظاهر سبز دارد نمونه بردارید و به کلاس بیاورید. با کمک معلم قطره‌ای از آب نمونه‌ها را روی تیغهٔ شیشه‌ای بریزید، تیغک را روی آن قرار دهید، میکروسکوپ را تنظیم کنید و آنچه می‌بینید رسم و با شکل‌های صفحهٔ بعد مقایسه کنید. هشدار: آب نهر یا مکان‌های دیگر ممکن است آلوده باشد؛ نکات بهداشتی را رعایت کنید.
ممکن است در قطرهٔ آب رشته‌های سبز رنگی ببینید که از کنار هم قرار گرفتن یاخته‌هایی مثل یاخته‌های رشته‌ای جلبک تشکیل شده‌اند. این موجودات زنده‌ای ساده و پُریاخته‌اند. بین این رشته‌ها ممکن است ذرّات ریز دیگری هم ببینید که جانداران تک‌یاخته‌ای یا پُریاختهٔ ساده‌اند. شکل کتاب انواعی از تک‌یاخته‌ای‌ها در قطرهٔ آب و رشته‌های جلبک با بزرگ‌نمایی متفاوت را نشان می‌دهد.
مخمر؛ قارچ تک‌یاخته‌ای نانوایی
از نانوایی محله یا فروشگاه مقداری مخمر تهیه کنید، در آب بریزید، قطره‌ای از محلول را روی لام بگذارید، لامل را قرار دهید و صبر کنید. شکل گرد یا بیضی تک‌یاخته‌ای‌هایی را می‌بینید که مخمرند. اگر با دقت بیشتر نگاه کنید بعضی از آن‌ها را در حال جوانه زدن خواهید دید. مخمرها قارچ‌های تک‌یاخته‌ای هستند و می‌توان آن‌ها را به صورت ذرّات خشک جامد از فروشگاه یا به صورت مایهٔ خمیر از نانوایی تهیه کرد.
از ذره‌بین تا میکروسکوپ نوری امروز
نکتهٔ تاریخی: در گذشته‌های دور برای دیدن اجسام ریز از ذره‌بین استفاده می‌شد. اولین میکروسکوپ‌ها با قرار دادن چند ذره‌بین در کنار هم ساخته شدند و نمونه را ۱۰ تا ۲۰ برابر بزرگ می‌کردند. حدود ۴۰۰ سال پیش رابرت هوک توانست قطعه‌ای از چوب پنبه را ببیند و تصویر آن را رسم کند؛ او اتاقک‌های کوچک چوب پنبه را (به اصطلاح سلول) نامید. تقریباً همهٔ میکروسکوپ‌های امروزی مانند میکروسکوپ‌های قدیمی از کنار هم قرار گرفتن چند عدسی ساخته شده‌اند. در آن‌ها منبع نوری به نمونه می‌تابد و نور از عدسی‌ها عبور می‌کند تا تصویر نمونه را به صورت روشن و بزرگ‌تر ببینیم.
میکروسکوپ‌های نوری امروزی می‌توانند نمونه را تا ۲۰۰۰ برابر بزرگ‌تر نشان دهند. پژوهشگران در آزمایشگاه‌ها از این نوع استفاده می‌کنند؛ همراه معلم از آزمایشگاه نزدیک مدرسه دیدن کنید و با کاربرد میکروسکوپ آشنا شوید. گفت‌وگو: میکروسکوپ‌های قدیمی و امروزی را با یکدیگر مقایسه کنید؛ از این مقایسه چه نتیجه‌ای می‌گیرید؟
روزنهٔ برگ و یاخته‌های دهان
برای مشاهدهٔ یاخته‌های اطراف روزنه که به آن‌ها یاخته‌های نگهبان می‌گویند، می‌توان از برگ تازهٔ گیاه تره یا شمعدانی استفاده کرد: با حرکت مورّب پشت چاقو روی برگ بزنید تا بشکند، بخش شفاف رویی را که سطح پایین برگ را پوشانده جدا کنید، تکهٔ کوچکی روی لام بگذارید، قطره آب اضافه کنید، لامل بگذارید و زیر میکروسکوپ مشاهده و رسم کنید. آیا تصویری که می‌بینید با شکل مقابل شباهت دارد؟
آزمایش یاخته‌های دهان: مطابق شکل تعدادی از یاخته‌های سطحی کندهٔ داخل دهان را همراه مقداری بزاق روی لام منتقل کنید، پس از گسترش لامل بگذارید و زیر میکروسکوپ مشاهده کنید. برای مشاهدهٔ بهتر یک قطره لوگول یا متیل آبی اضافه کنید و نور را تنظیم کنید. قبل و بعد از آزمایش دست‌ها را با آب و صابون بشویید. شکل آنچه می‌بینید را بکشید و با شکل روبه‌رو مقایسه کنید.
ادامهٔ داستان یاخته در برگ است: شگفتی‌های برگ فتوسنتز و ذخیرهٔ نشاسته را نشان می‌دهد.