درس ۱ قسمت ۱
استاد کاوند
۱۲:۰۶
۱
زنگ علوم
استاد آهنگرداودی
۱۶:۰۰
درس ۱
استاد مظاهری فرد
۱۴:۳۱
۲
درس ۱ قسمت ۲
استاد کاوند
۹:۲۴
۳
درس ۱ قسمت ۳
استاد کاوند
۶:۰۷
۴
درس ۱ قسمت ۴
استاد کاوند
۷:۱۰
چرا وقتی سنگ شهاب به زمین می‌خورد، بعضی جاها گودال عمیق می‌سازد و بعضی جاها نه؟ پوریا خبر برخورد شهاب‌سنگ در جنگل اطراف پاتیخت نیکاراگوئه را برای کلاس خواند؛ گودالی به قطر دوازده متر و عمق پنج متر. همکلاسی‌ها گفتند جاهای دیگر دنیا هم چنین خبرهایی شنیده‌اند. همین یک خبر کافی است تا ذهن دانش‌آموز علوم ششم روشن شود: علم فقط صفحهٔ کتاب نیست؛ از روزنامه و رویداد واقعی شروع می‌شود.
درس زنگ علوم در علوم ششم دقیقاً همین نقطه را نشانه می‌گیرد. قبل از اینکه وارد فصل‌های ماده و زمین و نیرو شوید، کتاب می‌پرسد آیا بلدیم سؤال بسازیم، آزمایش طراحی کنیم و نتیجه را بنویسیم؟ در نردبون برای همین فصل چند مدرس تدریس کرده‌اند؛ اگر یک بیان با سبک یادگیری‌تان جور نبود، مدرس دیگری را انتخاب کنید و همان آزمایش صفحهٔ ۳ را دوباره ببینید.
از خبر شهاب‌سنگ تا سؤال علمی
پس از گزارش پوریا، کلاس دربارهٔ این حرف زد که برخورد شهاب‌سنگ با زمین چه اتفاقی می‌اندازد و چرا قطر و عمق گودال‌ها یکسان نیست. کتاب صریحاً می‌گوید عوامل گوناگونی روی عمق و قطر گودال اثر دارند. پیشنهادهای دانش‌آموزان در صفحهٔ ۳ آمده است: هرچه اندازهٔ شهاب‌سنگ بزرگ‌تر باشد گودال عمیق‌تر می‌شود؛ اگر شهاب‌سنگ در اقیانوس سقوط کند شاید گودالی دیده نشود؛ هرچه سرعت برخورد بیشتر باشد قطر گودال بزرگ‌تر خواهد بود. نظر گروه شما جای خالی دارد تا خودتان پر کنید—نه اینکه فقط نظر کتاب را حفظ کنید.
نکتهٔ مهم این درس این است که پیش‌بینی را «حدس قشنگ» ندانید؛ پیش‌بینی باید قابل آزمایش باشد. اگر کسی بگوید «خاک نرم‌تر گودال بزرگ‌تری می‌سازد»، باید بتوانید ظرف خاک، ظرف گچ و ظرف آب را کنار هم بگذارید و همان تیله را از ارتفاع‌های گوناگون رها کنید.
آزمایش سه ظرف: آب، خاک و گچ
صفحهٔ ۳ کتاب از شما می‌خواهد سه ظرف پلاستیکی بردارید و تا سه‌چهارم حجم هر کدام را جداگانه با آب، خاک و گچ پر کنید. قطعه سنگ یا تیله را از ارتفاع‌های گوناگون بالای یکی از ظرف‌ها رها کنید، بعد برای ظرف‌های دیگر تکرار کنید و مشاهدات را یادداشت کنید. وسایل لازم خیلی ساده است: ظرف خاک، ظرف گچ، ظرف آب، سنگ و تیله.
- در آب معمولاً دهانهٔ مشخصی مثل گودال خاک دیده نمی‌شود؛ سنگ فرو می‌رود و موج می‌سازد.
- در خاک نرم اثر برخورد واضح‌تر است و می‌توان قطر دهانه را اندازه گرفت.
- در گچ یا سطحی سخت‌تر، عمق و شکل گودال با خاک فرق دارد.
هدف این آزمایش «درست یا غلط بودن یک نظریهٔ واحد» نیست؛ هدف این است که ببینید جنس سطح برخورد، یکی از عوامل مؤثر بر شکل اثر است. وقتی در کلاس گفت‌وگو می‌کنید، بگویید چه چیزی را ثابت نگه داشتید (مثلاً اندازهٔ تیله) و چه چیزی را عوض کردید (جنس ماده داخل ظرف یا ارتفاع رها شدن).
کاوشگری گلولهٔ فلزی و جدول ارتفاع
صفحهٔ ۴ وارد کاوشگری جدی‌تری می‌شود. گروهی پیش‌بینی کرده بودند گودال بزرگ‌تر خواهد بود و برای بررسی درستی پیش‌بینی، برخورد شهاب‌سنگ را با رها کردن گلولهٔ فلزی یا شیشه‌ای روی خاک شبیه‌سازی کردند. کتاب سه سؤال کلاسیک کاوشگری را می‌پرسد:
- چه چیزی را تغییر می‌دهید؟
- چه چیزی را اندازه می‌گیرید؟
- چه چیزهایی را ثابت و یکسان نگه می‌دارید؟
در ادامه، در ظرف پلاستیکی خاک نرم بریزید، سطح را صاف کنید، گلولهٔ فلزی را از ارتفاع یک متری رها کنید و قطر دهانهٔ گودال را اندازه بگیرید. وسایل: تیله، خط‌کش، ظرف خاک. سپس آزمایش را با ارتفاع‌های گوناگون تکرار کنید و در جدول صفحهٔ ۵ بنویسید: شمارهٔ آزمایش، فاصلهٔ گلوله از خاک (نیم متر، یک متر، یک‌ونیم متر) و قطر دهانه به میلی‌متر. ردیف میانگین را فراموش نکنید؛ تکرار آزمایش یکی از مهارت‌های فرایندی همین درس است.
نمودار فاصله تا خاک و قطر دهانه
کتاب می‌خواهد نموداری بکشید که محور افقی فاصلهٔ گلوله از خاک (متر) و محور عمودی قطر دهانهٔ گودال (میلی‌متر) باشد. محور عمودی از ۰ تا ۴۰ و محور افقی از ۰٫۵ تا ۳ مدرج شده است. نمودار گروهتان را با نمودار گروه‌های دیگر مقایسه کنید و نتیجهٔ کاوش را در یک یا چند جمله بنویسید.
متن صفحهٔ ۶ را این‌طور کامل کنید: هرچه فاصلهٔ گلوله از زمین بیشتر باشد، سرعت برخورد گلوله با زمین بیشتر می‌شود و قطر دهانهٔ گودال بزرگ‌تر می‌شود. بعد پیش‌بینی کنید اگر فاصله را باز هم تغییر دهید قطر دهانه چه تغییری می‌کند و درستی پیش‌بینی را با آزمایش بررسی کنید. این حلقه—پیش‌بینی، آزمایش، مقایسهٔ نمودار—قلب فصل ۱ علوم ششم است.
رها کردن اجسام و مهارت‌های فرایندی
کاوشگری پایانی درس یادآوری می‌کند وقتی چند جسم را از یک بلندی رها می‌کنید، بعضی زودتر و بعضی دیرتر به زمین می‌رسند. گروهی از دانش‌آموزان فکر می‌کنند جسم سنگین‌تر دیرتر می‌رسد؛ شما باید برای این مسئله تحقیق طراحی و اجرا کنید. کتاب تأکید دارد در هر بررسی علمی، تکرار آزمایش سبب می‌شود نتایج درست‌تری کسب شود.
در این درس دانش‌آموزان مهارت‌های فرایندی علوم را برای پاسخ دادن به پرسش‌ها یاد می‌گیرند. اهداف دانستی سنگین جزو این درس نیست و طرح پرسش‌های صرفاً حفظی در ارزشیابی توصیه نمی‌شود. یعنی معلم و والدین بهتر است به‌جای پرسیدن «تعریف کاوشگری چیست؟»، بپرسند «در آزمایش تیله چه متغیری را عوض کردی و چه چیزی را ثابت گذاشتی؟»
اگر می‌خواهید مسیر کتاب را ادامه دهید، بعد از زنگ علوم به سرگذشت دفتر من می‌روید؛ جایی که از ثبت اطلاعات روی سنگ و چرم به کاغذ و بازیافت می‌رسید. همان مهارت مشاهده و جدول‌نویسی این فصل، آنجا هم به کارتان می‌آید.