درس ۲ قسمت ۱
استاد کاوند
۵:۰۵
۱
سرگذشت دفتر من
استاد آهنگرداودی
۴۰:۱۳
درس ۲
استاد مظاهری فرد
۲۹:۵۵
۲
درس ۲ قسمت ۲
استاد کاوند
۱۱:۲۱
۳
درس ۲ قسمت ۳
استاد کاوند
۱۵:۲۱
نقاشی روی دیوار غار، نوشته روی چوب، نوشته روی سنگ، نوشته روی چرم—همهٔ این‌ها را در تصویرهای صفحهٔ ۸ کتاب می‌بینید. اگر نیاکان ما می‌خواستند یک شعر، یک حساب یا یک نقشه را نگه دارند، باید ماده‌ای پیدا می‌کردند که بماند. امروز همان نیاز را با دفتر و کاغذ برآورده می‌کنیم؛ اما کاغذ از کجا آمده و چرا قطع بی‌رویهٔ درختان به چرخهٔ اکسیژن و دی‌اکسید کربن آسیب می‌زند؟
درس سرگذشت دفتر من در علوم ششم سرگذشت ماده را از غار تا کارخانه و بازیافت دنبال می‌کند. در نردبون چند مدرس همین فصل را تدریس کرده‌اند؛ می‌توانید مراحل «از درخت تا کاغذ» را با یک مدرس و آزمایش سفیدکردن را با مدرس دیگر ببینید تا تصویر ذهنی‌تان کامل شود.
روش‌های قدیمی ثبت اطلاعات
کتاب می‌پرسد آیا تا به حال فکر کرده‌اید نیاکان ما آثار علمی، فرهنگی، هنری و اجتماعی را روی چه چیزی می‌نوشتند و نقاشی می‌کردند؟ شکل‌های صفحهٔ ۸ چند روش را نشان می‌دهد. در بخش «فکر کنید» از شما خواسته شده مزایا و معایب نوشتن روی سنگ، چوب درختان و نقاشی روی دیوار غار را بنویسید. سنگ ماندگار است اما جابه‌جایی‌اش سخت است؛ چوب در دسترس‌تر است اما می‌سوزد و می‌پوسد؛ دیوار غار برای همه قابل حمل نیست. آیهٔ سوگند به قلم هم یادآوری می‌کند نوشتن در فرهنگ ما جایگاه بلندی دارد.
با افزایش جمعیت کرهٔ زمین و تولید انبوه اطلاعات علمی و فرهنگی، روش‌های قدیمی برای ثبت و ذخیره کافی نبودند. انسان به فکر روش‌های جدید افتاد—و یکی از مهم‌ترین پاسخ‌ها کاغذ بود.
مواد طبیعی و مصنوعی اطراف ما
صفحهٔ ۹ سنگ، پشم، پوست و چوب را مواد طبیعی معرفی می‌کند؛ موادی که در طبیعت یافت می‌شوند و انسان بدون تغییر زیاد از آن‌ها برای نوشتن و نقاشی استفاده می‌کرد. شکل همان صفحه ماسه، پنبه، سنگ آهن خام و نفت را هم نشان می‌دهد. در مقابل، بیشتر وسایل امروز را از مواد موجود در طبیعت می‌سازند و نامشان مواد مصنوعی است.
فعالیت جمع‌آوری اطلاعات از شما می‌خواهد فهرستی از مواد طبیعی و مصنوعی محیط زندگی تهیه کنید و دربارهٔ منشأ آن‌ها با همکلاسی‌ها گفت‌وگو کنید. بعد در صفحهٔ ۱۰ دربارهٔ چگونگی تبدیل چوب به کاغذ بحث کنید و در فعالیت گروهی بگویید عکاس، بانک، دانش‌آموز، خیاط، مرغداری و قناد هر کدام از کاغذ چه استفاده‌ای می‌کنند. گزارش را می‌توانید به صورت روزنامهٔ دیواری یا پرده‌نگار ارائه دهید.
کاغذ طبیعی است یا مصنوعی؟
کتاب صریح می‌گوید کاغذ یکی از مواد مصنوعی است که کاربرد بسیار گسترده‌ای در زندگی ما پیدا کرده است. نکتهٔ تاریخی: شهرهای ایران قدیم که امروز یکی از شهرهای ازبکستان است، به دانش ساخت کاغذ دست یافتند. مادهٔ اصلی و خام موردنیاز ساخت کاغذ معمولاً چوب است؛ هرچند می‌توان از نیشکر، پنبه و منابع دیگر هم کاغذ تهیه کرد.
از درخت تا کاغذ؛ شش مرحلهٔ شکل کتاب
صفحهٔ ۱۱ فقط تنه و شاخه‌های محکم درختان تنومند را برای تهیهٔ کاغذ مناسب می‌داند. مراحل شکل کتاب را به ترتیب دنبال کنید:
- بریدن درخت
- حمل الوار چوب و تنهٔ درخت به کارخانه
- کندن پوست تنهٔ درخت
- تبدیل به تکه‌های ریز چوب (چیپس چوب)
- تبدیل تکه‌های ریز چوب به خمیر و از بین بردن رنگ آن
- خشک کردن خمیر و تهیهٔ کاغذ
پرسش‌های صفحه را جدی بگیرید: تغییرهای انجام‌شده در هر مرحله چیست؟ خواص ظاهری چیپس چوب مرحلهٔ چهار را با خمیر تولیدشده در مرحلهٔ پنج مقایسه کنید. چیپس هنوز رنگ و بافت چوب را نشان می‌دهد؛ خمیر نرم‌تر، یکنواخت‌تر و آمادهٔ ورق شدن است.
آزمایش سفیدکردن و هشدار ایمنی
یکی از مراحل تبدیل درخت به کاغذ از بین بردن رنگ زرد چوب است. آزمایش صفحهٔ ۱۲: در بشر یا لیوان پلاستیکی ۱۰۰ میلی‌لیتر آب بریزید، پرمنگنات پتاسیم اضافه کنید، یک قاشق چای‌خوری سرکه بریزید و ۶ میلی‌لیتر آب اکسیژنه را به آرامی اضافه کنید. مشاهدات را یادداشت کنید. آزمایش دوم کاغذ رنگی خردشده را با آب مخلوط می‌کند و ۱۰ میلی‌لیتر آب اکسیژنه می‌افزاید.
نتیجهٔ کلیدی کتاب: آب اکسیژنه نمی‌تواند رنگ همهٔ مواد را از بین ببرد؛ اما گاز کلر و آب ژاول نیز مانند آب اکسیژنه رنگ‌بر و سفیدکننده هستند. هشدار صفحهٔ ۱۳ را جدی بگیرید: از تماس آب اکسیژنه با پوست بپرهیزید، آن را در جای تاریک نگه دارید، در فضای بسته استفاده نکنید و از ترکیب آب ژاول با سایر شوینده‌ها جداً پرهیز کنید.
جدول صفحهٔ ۱۴ مواد استفاده‌شده در تهیهٔ کاغذ را نشان می‌دهد: پلاستیک، رنگ، نشاسته، گاز کلر و گچ. شکل‌ها اثر افزایش گچ به آب، اثر آب روی کاغذ معمولی و اثر آب روی کاغذ گلاسه را مقایسه می‌کنند. با افزودن مواد شیمیایی مختلف به خمیر، انواع کاغذ ساخته می‌شود.
جنگل، اکسیژن و بازیافت در خانه
بخش فکر کنید می‌پرسد قطع بیش از حد درختان جنگل به چرخهٔ اکسیژن و دی‌اکسید کربن چه آسیبی می‌زند و برای کاهش تأثیر قطع بی‌رویه چه راه‌هایی پیشنهاد می‌کنید. فعالیت بعدی تخمین می‌زند تقریباً چند درخت لازم است تا مصرف سالانهٔ کاغذ دانش‌آموزان کلاس تأمین شود.
کاوشگری بازیافت صفحهٔ ۱۵ مراحل عملی دارد: خرد کردن روزنامه، خیساندن، هم زدن، صاف کردن روی الک، مخلوط با مایع سفیدکننده، شستشو، پهن کردن لایهٔ نازک با توری و چهارچوب، خشک کردن روی طلق، و در نهایت افزودن رنگ و نشاسته برای کاغذ رنگی مقاوم. بعد خواص ظاهری کاغذ تهیه‌شده را با کاغذ روزنامه مقایسه کنید و بپرسید مقاومت کاغذ بازیافتی بیشتر است یا کاغذ تهیه‌شده از چوب؟ بازیافت چگونه محیط زیست را حفظ می‌کند؟
کتاب حتی به روش جدید تولید کاغذ از سنگ با پودر کلسیم کربنات و پلاستیک اشاره می‌کند و می‌خواهد تفاوت این کاغذ را با کاغذ چوبی جمع‌آوری کنید. در پایان، پیشنهاد می‌کند در روز درخت‌کاری با والدین یک اصله درخت بکارید و مراقبت کنید تا رشد کند. اگر مسیر درس را ادامه می‌دهید، کارخانهٔ کاغذسازی سراغ آهن، فلزها و اسیدهایی می‌رود که همان کارخانه را ممکن می‌کنند.