درس ۷ قسمت ۱
استاد کاوند
۱۶:۰۲
۱
چه خبر (۲)
استاد آهنگرداودی
۱۹:۰۲
۲
درس ۷ قسمت ۲
استاد کاوند
۱۵:۰۴
نان تازه بو می‌دهد؛ مزه‌اش را کی حس می‌کنیم، وقتی روی زبان است یا وقتی می‌جویم؟
دانش‌آموزان در اردو مشغول آماده‌کردن سفره‌ی غذا هستند. مصطفی و محمد ظرف‌های نان را باز می‌کنند و نان را در سفره می‌گذارند؛ بوی نان تازه اشتهای بچه‌ها را باز می‌کند. نان تازه چه مزه‌ی خوبی دارد! سوال درس: ما بوها و مزه‌های مختلف را چگونه احساس می‌کنیم؟ فصل ۷ علوم پنجم نیمه‌ی دوم «چه خبر؟» است و سراغ زبان، بینی و پوست می‌رود. در چه خبر؟ (۲) نردبون چند مدرس همین آزمایش‌های چشایی و لامسه را توضیح داده‌اند تا بتوانید مدرس دلخواهتان را انتخاب کنید.
فعالیت نان و شیر روی زبان
- یک تکه‌ی کوچک نان را روی زبان بگذارید؛ آیا مزه‌ای احساس می‌کنید؟
- نان را به آرامی بجوید؛ حالا چه مزه‌ای حس می‌کنید؟
- بعد از خوردن نان دهان را با آب بشویید و کمی شیر به آرامی بنوشید؛ چه مزه‌ای احساس می‌کنید؟ کدام مزه را زودتر احساس کردید؟
- دهان را دوباره بشویید، زبان را بیرون بیاورید و در آینه ببینید؛ مشاهده‌هایتان را بیان کنید. از این فعالیت چه نتیجه‌ای می‌گیرید؟
وسایل: آینه، نان، شیر و آب. روی زبان برجستگی‌هایی دیده می‌شود. نکته‌ی بهداشتی: قبل از انجام فعالیت صفحه‌ی قبل، دست‌هایتان را بشویید.
چشیدن؛ بزاق و عصب چشایی
زبان ماهیچه‌ای است که به جویدن غذا در دهان و مخلوط شدن آن با بزاق (آب دهان) کمک می‌کند. روی زبان برجستگی‌هایی وجود دارد؛ این برجستگی‌ها مزه‌ی غذا را دریافت می‌کنند و از طریق عصب چشایی به مغز پیام می‌فرستند. وقتی غذا را می‌جویم، ذرّه‌های آن در بزاق دهان حل می‌شوند؛ در همین زمان عصب چشایی به مغز پیام می‌برد و ما مزه‌هایی مثل شیرینی یا تلخی را تشخیص می‌دهیم. در گفت‌وگو بپرسید: ما کدام مزه‌ها را احساس می‌کنیم؟ کدام مزه‌ها برای شما خوشایندترند؟ نکته‌ی بهداشتی: از خوردن غذا و نوشیدنی خیلی سرد و خیلی گرم پرهیز کنید.
آزمایش بینی بسته؛ سیب، خیار، سیب‌زمینی و هویج رنده‌شده
چهار ظرف دردار را شماره‌گذاری کنید و در هریک به ترتیب سیب، خیار، سیب‌زمینی و هویج رنده‌شده بریزید و در ظرف‌ها را ببندید. با پارچه چشم‌های دوستتان را ببندید و از او بخواهید سوراخ‌های بینی را هم با دست بسته نگه دارد. با قاشق مقداری سیب رنده‌شده روی زبانش بریزید؛ از او بخواهید مزه‌اش را بچشد و نام خوردنی را بگوید (نباید از قبل بداند در هر ظرف چیست). کمی آب بنوشد. مرحله را برای بقیه تکرار کنید. بار دیگر آزمایش را انجام دهید ولی این‌بار بینی را باز نگه دارد. نتایج را در جدول صفحه‌ی بعد با ستون‌های بینی بسته/باز و درست/نادرست یادداشت کنید.
نتایج گروه را با گروه‌های دیگر مقایسه کنید. از این آزمایش چه نتیجه‌ای می‌گیرید؟ در کدام حالت راحت‌تر می‌توانیم مزه‌ها را تشخیص دهیم؟ نتیجه‌ی مفهومی کتاب: برای آنکه غذاهای مختلف را تشخیص بدهیم باید بوی آن‌ها را هم حس کنیم.
بوییدن؛ ذرّه‌های بودار به گیرنده‌های بینی می‌رسند
وقتی در فصل بهار در باغ قدم می‌زنیم بوی گل‌های گوناگون به مشام می‌رسد. پس از باران بوی خاک خیس را احساس می‌کنیم. وقتی به خانه وارد می‌شویم بوی خوش غذا می‌رسد. حتی بوی یک عطر ما را به یاد کسی می‌اندازد که از آن استفاده می‌کند؛ بوی خوش دلپذیر است اما بوی ناخوشایند ما را آزرده می‌کند. نکته‌ی بهداشتی: رعایت بهداشت و خوشبو بودن در دین ما سفارش شده است. چرا وقتی می‌خواهیم گلی را ببوییم آن را به بینی نزدیک می‌کنیم؟
با بوییدن یک گل، ذرّه‌های بودار همراه هوا وارد بینی می‌شوند و به سلول‌های گیرنده‌ی بو که در قسمت بالای بینی قرار دارند می‌رسند. این سلول‌ها به مغز پیام می‌فرستند و ما بوهای مختلف را تشخیص می‌دهیم. ذرّه‌های بودار را نمی‌توانیم با چشم ببینیم. در گفت‌وگو درباره‌ی نقش بو در حفظ انسان از خطر در تصویرهای کتاب حرف بزنید. وقتی گلی را می‌بوییم درون بینی‌مان چه اتفاقی می‌افتد؟ بوی مواد گوناگون را چگونه احساس می‌کنیم؟
پوست؛ گیرنده، غده و محافظ بدن
شکل پوست را مشاهده کنید و درباره‌ی این پرسش‌ها گفت‌وگو کنید: چگونه پوست ما چرب می‌شود؟ چگونه مرطوب می‌شود؟ در شکل لایه‌ی سلول‌های مرده، غده‌ی عرق، گیرنده‌های پوست، رگ‌های خونی و غده‌ی چربی دیده می‌شود. در پوست گیرنده‌های گوناگونی قرار دارند که مغز را از سرما، گرما، لمس و تماس آگاه می‌کنند. وقتی حشره‌ای روی پوست حرکت می‌کند گیرنده‌ها به مغز پیام می‌فرستند. به پشت و کف دست نگاه کنید؛ چه چیزهایی مشاهده می‌کنید؟ پوست بدن را پوشانده و از آن در برابر میکروب‌ها، سرما و گرما محافظت می‌کند.
کاوشگری گیره‌ی کاغذ؛ کدام بخش دست حسّاس‌تر است؟
با کمک معلم یازده گیره‌ی کاغذ را مثل شکل به طول ۶ و عرض ۳ سانتی‌متر ببُرید. شش تکه‌مقوا آماده کنید. یک گیره را در وسط یکی از مقواها بچسبانید و گوشه‌های مقوا را مثل شکل ببُرید (نوک گیره باید دست‌کم یک سانتی‌متر از لبه‌ی مقوا فاصله داشته باشد). دو گیره‌ی دیگر را با فاصله‌ی ۲ میلی‌متر روی مقوای دیگر بچسبانید. بقیه‌ی گیره‌ها را دوتادوتا با فاصله‌های ۴، ۶، ۸ و ۱۰ میلی‌متر روی مقواهای دیگر بچسبانید. از یکی از دانش‌آموزان بخواهید چشمانش را ببندد و دستش را مثل شکل نگه دارد. نوک گیره‌ها را با بخش‌های مختلف دست تماس دهید و بپرسید در چند نقطه احساس کرده است. پاسخ‌ها را در جدول پشت دست، کف دست و نوک انگشت اشاره برای آزمایش با یک گیره و دو گیره یادداشت کنید.
- نتایج را مقایسه کنید؛ از آزمایش چه نتیجه‌ای می‌گیرید؟
- هرچه فاصله‌ی گیره‌ها کمتر شود، تعداد نقطه‌هایی که احساس می‌کنید چه تغییری می‌کند؟
- کدام بخش دست حسّاس‌تر است و چگونه به این نتیجه رسیدید؟
هشدار: نوک گیره‌ها را در پوست فرو نکنید؛ فقط باید وجود آن‌ها را روی دست حس کنید. تعداد گیرنده‌های لمسی در بعضی بخش‌های بدن بیشتر است؛ هر جا این گیرنده‌ها بیشتر باشند پوست آن قسمت حسّاس‌تر است. فکر کنید: افراد نابینا به کمک خط بریل می‌توانند بخوانند؛ چرا از سرانگشتان خود استفاده می‌کنند؟ جمع‌آوری اطلاعات درباره‌ی حفظ سلامت پوست را به کلاس گزارش دهید.
ادامه‌ی مسیر مکانیک ساده در فصل ۸ کارها آسان می‌شود (۱) است؛ چشم و گوش را هم اگر لازم شد از فصل ۶ مرور کنید.