چه خبر؟ (۱)

توپ والیبال نزدیک می‌شود؛ چشم و گوش چطور هم‌زمان کمک می‌کنند؟

هنگام بازی والیبال توپ به نزدیک نسترن رسید؛ او دوید تا ضربه بزند و توپ را به زمین حریف پرتاب کند. چشم به او کمک کرد توپ را ببیند و ماهیچه‌های دست و پا کمک کردند به سمت توپ بدود و دستانش را برای ضربه حرکت دهد. پرسش درس این است: چگونه اجسام پیرامون خود را می‌بینیم؟ فصل ۶ علوم پنجم نیمه‌ی اول «چه خبر؟» را به چشم و شنیدن اختصاص می‌دهد. در چه خبر؟ (۱) روی نردبون چند مدرس همین بخش چشم و گوش را تدریس کرده‌اند تا سبک توضیح مناسب خودتان را پیدا کنید.

مدل کره‌ی چشم در آینه

چشم خود را در آینه مشاهده کنید؛ چه رنگ‌هایی دارد؟ در شکل روبه‌رو مدل کامل کره‌ی چشم را می‌بینید. کدام قسمت‌های این مدل را در آینه مشاهده کردید؟ کدام قسمت‌ها را نتوانستید ببینید و چرا؟ عصب بینایی در کدام قسمت کره‌ی چشم قرار گرفته است؟ بخش کوچکی از کره‌ی چشم را می‌توان دید؛ بیشتر قسمت‌های چشم درون استخوان سر قرار دارند و به همین دلیل خوب محافظت می‌شوند. بخش رنگی چشم عنبیه نام دارد و مردمک در وسط آن است. روی عنبیه پرده‌ی شفافی به نام قرنیه را می‌پوشاند. در گفت‌وگو بپرسید عنبیه‌ی چشم شما چه رنگی است و در کلاس چه رنگ‌های دیگری دیده می‌شود؟

آزمایش مردمک کنار پنجره

1. به چشم یکی از اعضای گروه نگاه کنید و مردمک او را نقاشی کنید.
2. حالا در کنار پنجره‌ای که نورش بیشتر است به چشم او نگاه کنید و مردمک را دوباره نقاشی کنید.
3. مشاهده‌های خود را مقایسه کنید؛ مردمک چه تغییری می‌کند؟
4. پیش‌بینی کنید اگر در جایی تاریک به چشم دوستتان نگاه کنید مردمک چه تغییری خواهد کرد؟
5. پیش‌بینی را آزمایش کنید و نتیجه بگیرید.

با زیاد و کم شدن نور، مردمک تنگ و گشاد می‌شود و به این ترتیب میزان نوری را که به چشم وارد می‌شود تنظیم می‌کند.

عدسی چشم، شبکیه و عصب بینایی

برای دیدن اجسام باید نور از عدسی چشم بگذرد. عدسی چشم در پشت مردمک قرار دارد و به کمک آن تصویر اجسام روی پرده‌ی شبکیه تشکیل می‌شود. شبکیه در عقب کره‌ی چشم قرار گرفته است. در گفت‌وگو تصویر مسیر نور را با دقت نگاه کنید: برای آنکه جسمی را ببینیم نور باید از کدام بخش‌های چشم بگذرد و به پرده‌ی شبکیه برسد؟ در شبکیه سلول‌های ویژه‌ای نور را دریافت می‌کنند و از طریق عصب بینایی به مغز پیام می‌فرستند؛ به این ترتیب اجسام را می‌بینیم و رنگ و شکل آن‌ها را تشخیص می‌دهیم.

فعالیت فاصله‌ی خواندن روزنامه؛ نزدیک‌بین و دوربین

زهرا در ردیف آخر کلاس می‌نشیند و با عینک نوشته‌های روی تخته را راحت می‌خواند؛ عدسی عینک به او چه کمکی می‌کند؟ صفحه‌ی روزنامه را روی دیوار بچسبانید؛ هر دانش‌آموز گروه به نوبت مقابلش بایستد و آرام آرام دور شود تا جایی که خواندن کلمه‌ها و تشخیص نقطه‌ها دشوار شود. یکی دیگر فاصله‌ی مناسب برای خواندن (به سانتی‌متر) را اندازه بگیرد و در جدول بنویسد. دانش‌آموزانی که عینک دارند متن را بدون عینک بخوانند. نتایج را با گروه‌های دیگر مقایسه کنید: بیشتر دانش‌آموزان نوشته را در چه فاصله‌ای راحت می‌خوانند؟ چند نفر از فاصله‌ی نزدیک خوب می‌بینند؟ چند نفر از فاصله‌ی دور؟ کسانی که عینک دارند فعالیت را با عینک تکرار و مقایسه کنند.

چشم ما جسم را زمانی واضح می‌بیند که تصویرش روی شبکیه تشکیل شود. در برخی افراد تصویر اجسام دور واضح روی شبکیه تشکیل نمی‌شود؛ آن‌ها اجسام دور را خوب نمی‌بینند ولی نزدیک را خوب می‌بینند و نزدیک‌بین‌اند و باید از عدسی کمکی استفاده کنند. چشم برخی دیگر دوربین است و اجسام نزدیک را واضح نمی‌بینند.

حفظ سلامت چشم و ورود به دنیای صدا

پلک‌ها روی کره‌ی چشم را می‌پوشانند و از ورود گرد و خاک جلوگیری می‌کنند. وقتی پلک می‌زنیم اشک روی چشم پخش می‌شود؛ سطح آن مرطوب می‌ماند و خشک نمی‌شود. در گفت‌وگو بگویید در تصاویر مراقبت از چشم کدام کار درست و کدام نادرست است. جمع‌آوری اطلاعات: کارهای دیگری که برای مراقبت از چشم باید انجام دهیم را گزارش کنید.

نسترن هنگام بازی صدای دوستانش را می‌شنید که تشویقش می‌کردند توپ را به موقع به زمین حریف پرتاب کند. او صدا را چگونه می‌شنید؟ ما می‌توانیم لاله‌ی گوش و سوراخ آن را ببینیم؛ سوراخ گوش در ابتدای مجرای شنوایی قرار دارد. گوش دوست را مشاهده کنید؛ کدام بخش‌ها را با چشم می‌توانید ببینید؟

لیوان کاغذی روی گوش؛ لاله چه نقشی دارد؟

ته یک لیوان کاغذی بزرگ را مثل شکل ببُرید. از یکی از اعضا بخواهید با صدای معمولی جمله‌ای نزدیک گوش شما بگوید. سپس لیوان را روی گوش قرار دهید و همان جمله را دوباره بشنوید. شنوایی در این دو حالت چه تفاوتی دارد؟ از این فعالیت چه نتیجه‌ای می‌گیرید؟ لاله‌ی گوش در شنیدن صدا چه نقشی دارد؟ چرا برخی افراد برای بهتر شنیدن دستشان را پشت لاله‌ی گوش قرار می‌دهند؟

مدل گوش نشان می‌دهد مجرای شنوایی و بخش‌های دیگر درون استخوان سر قرار گرفته‌اند. پرده‌ی گوش در انتهای مجرای شنوایی است. وقتی صدا به پرده‌ی گوش برخورد می‌کند آن را می‌لرزاند؛ استخوان‌های بسیار کوچک پشت پرده هم می‌لرزند و لرزش به بخش حلزونی منتقل می‌شود. بخش حلزونی از طریق عصب شنوایی به مغز پیام می‌فرستد و ما صدا را می‌شنویم.

مراقبت از گوش؛ مادّه‌ی چرب و ممنوعیت‌ها

در مجرای شنوایی مادّه‌ای چرب ترشح می‌شود که از ورود جانوران ریز جلوگیری می‌کند. گاهی این مادّه زیاد ترشح می‌شود و روی پرده‌ی گوش می‌چسبد و خوب نمی‌شنویم؛ پزشک متخصص مادّه‌ی اضافی را خارج می‌کند. برای مراقبت:

• هرگز چیزهای نوک‌تیز مثل چوب کبریت، سنجاق سر و مداد را وارد گوش نکنید.
• هرگز در گوش کسی داد نزنید.
• هرگز با دست، کتاب یا چیز دیگر به گوش کسی ضربه نزنید.
• صدای وسایل صوتی و تصویری را بیش از حد زیاد نکنید.

جمع‌آوری اطلاعات: کارهای دیگر مراقبت از گوش چیست؟ سمعک به افراد کم‌شنوا چه کمکی می‌کند؟ معاینه گوش توسط پزشک را فراموش نکنید.

حس چشایی، بویایی و لامسه در فصل ۷ چه خبر؟ (۲) ادامه دارد. اگر بخواهید از اول حس‌ها را مرور کنید، به صفحه‌ی علوم پنجم برگردید.