درس ۵ قسمت ۱
استاد کاوند
۱۹:۵۳
۱
حرکت بدن
استاد آهنگرداودی
۲۸:۱۵
۲
درس ۵ قسمت ۲
استاد کاوند
۲۸:۵۵
ساعد را روی بازو خم می‌کنید؛ زیر پوست چه چیزی سفت می‌شود؟
علیرضا و هم‌کلاسی‌هایش ورزش می‌کنند: می‌دوند، به توپ ضربه می‌زنند، آن را پرتاب می‌کنند و بدن را به حالت‌های گوناگون خم می‌کنند. سوال واقعی درس این است که دست‌ها و پاها چگونه خم و راست می‌شوند؟ بازو و ساعد را لمس کنید؛ زیر پوست چه حس می‌کنید؟ ساعد یک دست را روی بازو خم کنید؛ روی بازو و زیر آن چه تفاوتی احساس می‌کنید؟ قسمت‌های نرم زیر پوست، ماهیچه‌های شما هستند و بخش‌های سفت، استخوان‌ها. وقتی ساعد را خم می‌کنید ماهیچه‌های روی بازو و پشت آن چه تغییری می‌کنند و استخوان ساعد چگونه به حرکت درمی‌آید؟ فصل ۵ علوم پنجم با ساخت مدل مقوایی به این پرسش جواب می‌دهد. در حرکت بدن نردبون چند مدرس همین مدل و شکل‌های کتاب را باز کرده‌اند تا بتوانید مدرس مناسب خود را انتخاب کنید.
مدل مقوایی حرکت؛ نخ قرمز و آبی مثل ماهیچه
تکه‌های مقوا را مثل شکل به اندازه‌های داده‌شده ببُرید و جاهایی که با عدد مشخص شده با میخ سوراخ کنید. سر نخ قرمز را در سوراخ شماره‌ی ۲ بگذارید و دنباله‌اش را از سوراخ شماره‌ی ۱ رد کنید؛ نخ آبی را در سوراخ شماره‌ی ۳ و مسیر نشان‌داده‌شده بکشید. دو مقوا را طوری روی هم قرار دهید که سوراخ‌های شماره روی هم بیفتند و با دکمه‌ی فشاری وصلشان کنید. حالا دو مقوا را عمود روی هم بگذارید و به ترتیب نخ‌های قرمز و آبی را بکشید؛ مقوای زردرنگ چگونه حرکت می‌کند؟ مشاهدات را در جدول بنویسید. وسایل: میخ، دکمه‌ی فشاری، مقوای سفید و زرد، دو نخ کاموای آبی و قرمز حدود ۳۰ سانتی‌متر.
گفت‌وگو با شکل الف و ب ماهیچه‌های بازو
شکل روبه‌رو ماهیچه‌های بازو را در دو حالت نشان می‌دهد. ماهیچه‌ای که روی استخوان بازو قرار دارد در شکل ب نسبت به شکل الف چه تغییری کرده؟ ماهیچه‌ی پشت بازو چه تغییری کرده؟ مدل را با شکل مقایسه کنید: کدام مقوا استخوان بازو و کدام استخوان‌های ساعد را نشان می‌دهد؟ نخ قرمز نشان‌دهنده‌ی کدام ماهیچه‌ی بازوست؟ نخ آبی کدام ماهیچه را نشان می‌دهد؟ وقتی ساعد روی بازو خم می‌شود کدام ماهیچه کوتاه شده؟ وقتی ساعد راست می‌شود کدام‌یک کوتاه شده؟ فکر کنید: آیا می‌توانید مدلی که ساخته‌اید را طوری به کار ببرید که خم و راست کردن ساق پا را نشان دهد؟ چگونه؟
ماهیچه‌ها به استخوان‌ها وصل‌اند. وقتی ماهیچه کوتاه می‌شود، استخوانی را که به آن وصل است می‌کشد و به حرکت درمی‌آورد. ماهیچه‌ها کارهایی مثل پلک زدن، حرکت چشم‌ها، تنفس، خندیدن، صحبت کردن، راه رفتن و دویدن را امکان‌پذیر می‌کنند. در بخش‌هایی از بدن مثل معده و قلب نیز ماهیچه وجود دارد؛ ماهیچه‌ی قلب خون را به جریان درمی‌آورد و ماهیچه‌ی معده به گوارش کمک می‌کند. فکر کنید: کدام‌یک از ماهیچه‌های قلب، معده، دست و پا و صورت با اراده‌ی ما کار می‌کنند؟ نکته‌ی بهداشتی: خوردن شیر، گوشت و تخم‌مرغ برای رشد ماهیچه‌ها لازم است و ورزش کردن به نیرومند شدن ماهیچه‌ها کمک می‌کند.
اسکلت؛ مجموع استخوان‌هایی که شکل بدن را می‌سازند
انگشتان دست، زانو و سر را لمس و کمی فشار دهید؛ بعد روی شکم را لمس کنید. چه تفاوتی حس می‌کنید؟ شکل روبه‌رو اسکلت انسان را نشان می‌دهد: سر، گردن، تنه، دست و پا تعداد زیادی استخوان دارند. آیا استخوان‌ها شکل یکسانی دارند؟ مجموع استخوان‌ها اسکلت درونی بدن را به وجود می‌آورد و شکل بدن را می‌سازد. بخش‌های مختلف دست و پا را حرکت دهید؛ اگر دست یا پا فقط از یک استخوان تشکیل شده بود چگونه می‌توانستید آن را حرکت دهید؟ در شکل جمجمه و قفسه سینه را هم ببینید.
چوب بستنی دور انگشت؛ مفصل کجاست؟
دو چوب بستنی بردارید و یکی از انگشتان را میانشان بگذارید؛ از دوستتان بخواهید با نخ کاموا محکم دور انگشت ببندد. همین کار را برای هر پنج انگشت انجام دهید و سعی کنید انگشتان را حرکت دهید. آیا مثل قبل می‌توانید کار کنید؟ چرا در مدل ابتدای درس از دکمه‌ی فشاری استفاده کردید؟ اگر مقواها را به جای دکمه با چسب به هم می‌چسباندید چه اتفاقی می‌افتاد؟ استخوان‌ها با رشته‌های محکم به هم وصل شده‌اند؛ به جایی که دو استخوان به هم وصل می‌شوند و حرکت استخوان‌ها را امکان‌پذیر می‌کند مفصل می‌گوییم. در مفصل بین استخوان‌ها غضروف وجود دارد؛ شکل کتاب مفصل، استخوان انگشت و استخوان‌های مچ را نشان می‌دهد.
ستون مهره‌ها، نخاع و مراقبت از استخوان
مدلی بسازید که مفصل استخوان‌های انگشت اشاره و حرکت آن را نشان دهد. سر را خم کنید و پشت گردن را لمس کنید؛ چه حس می‌کنید؟ شکل ستون مهره‌ها استخوان مهره، غضروف و نخاع را نشان می‌دهد. هر مهره یک سوراخ دارد؛ مهره‌ها روی یکدیگر قرار گرفته‌اند و از روی هم قرار گرفتنشان لوله‌ای به وجود می‌آید که نخاع درون آن است. جمع‌آوری اطلاعات: برای اینکه استخوان آسیب‌دیده درست جوش بخورد و ترمیم شود چه باید کرد؟ نکته‌ی بهداشتی: خوردن لبنیات کافی و قرار گرفتن در معرض آفتاب سبب می‌شود استخوان‌ها خوب رشد کنند و محکم شوند؛ پزشکان سفارش می‌کنند هر فرد روزانه یک لیوان شیر بنوشد. در گفت‌وگو بگویید کدام تصویر مراقبت از سلامتی را نشان می‌دهد و چرا.
فرهاد هنگام بازی زمین خورد و پایش درد گرفت طوری که نمی‌توانست راحت راه برود. پزشک برای تشخیص میزان آسیب دستور رادیولوژی داد؛ شکل کتاب عکس رادیولوژی پا را نشان می‌دهد و استخوان آسیب دیده است. استخوان زنده است و از مواد محکم ساخته شده؛ گاهی در اثر ضربه ترک برمی‌دارند یا می‌شکنند.
مغز فرمانده است؛ عصب پیام را می‌رساند
چگونه نام خود را به یاد می‌آورید؟ چگونه مسئله حل می‌کنید؟ وقتی می‌دوید ضربان قلب و تنفس چگونه افزایش می‌یابد و چگونه به حالت عادی برمی‌گردد؟ مغز مسئول و فرمانده این کارها و همه‌ی کارهای بدن است؛ حتی وقتی خواب هستید مغز فعالیت قسمت‌هایی مثل قلب و شش‌ها را کنترل می‌کند. نخاع نیز در کنترل فعالیت‌های بدن به مغز کمک می‌کند. فکر کنید: مغز و نخاع نرم و آسیب‌پذیرند؛ چرا درون جمجمه و ستون مهره‌ها قرار گرفته‌اند؟
در شکل یک سلول عصبی را می‌بینید؛ میلیون‌ها سلول عصبی در مغز و نخاع قرار دارند و دستورهای لازم برای بخش‌های گوناگون بدن را صادر می‌کنند. وقتی تصمیم می‌گیرید ساعد را خم کنید، دستور کوتاه شدن چگونه به ماهیچه‌ی روی بازو می‌رسد؟ شکل روبه‌رو مغز، نخاع و رشته‌هایی را که به آن‌ها وصل‌اند نشان می‌دهد؛ به این رشته‌ها عصب می‌گویند. اعصاب فرمان‌های مغز و نخاع را به ماهیچه‌ها و بخش‌های مختلف بدن می‌رسانند و پیام‌هایی هم از قسمت‌هایی مثل چشم و گوش به مغز می‌فرستند.
بعد از حرکت بدن، حس‌ها در فصل ۶ چه خبر؟ (۱) با چشم و گوش ادامه پیدا می‌کند. اگر بخواهید مدرس دیگری همین فصل را ببینید، از صفحه‌ی مدرسین هم می‌توانید شروع کنید.