برگی از تاریخ زمین
استاد آهنگرداودی
۲۳:۲۵
۱
درس ۴ قسمت ۱
استاد کاوند
۱۳:۳۱
۲
درس ۴ قسمت ۲
استاد کاوند
۱۹:۱۳
فسیل ماهی در تبریز پیدا شده؛ آنجا که دریا نیست!
سارا و نسرین بعد از درس سنگ‌ها در علوم چهارم، علاقه‌مند شدند درباره‌ی سنگ‌ها بیشتر بدانند. خبر و عکسی در روزنامه توجهشان را جلب کرد و با اجازه‌ی معلم خبر را در کلاس خواندند. پرسش‌هایی که در ذهن بچه‌ها ماند همان گره‌های اصلی فصل ۴ علوم پنجم است: فسیل چیست؟ چگونه فسیل ماهی از هفت میلیون سال پیش تا امروز باقی مانده؟ بقیه‌ی بدن ماهی چه شده؟ و بقایای ماهی چطور در تبریزی پیدا شده که دریا ندارد؟ در صفحه‌ی برگی از تاریخ زمین این سوال‌ها با اثر دست روی گِل و لایه‌های خاک در لیوان جواب می‌گیرند؛ نردبون هم چند مدرس برای همین فصل دارد تا مسیر فهم فسیل را با بیان مناسب خودتان بشنوید.
اثر کف دست روی گِل مجسمه‌سازی
معلم می‌پرسد از اثر دست و پای یک جاندار چه چیزهایی می‌توان یاد گرفت؟ فعالیت صفحه‌ی ۲۷: مقداری گِل مجسمه‌سازی را در ظرفی قرار دهید و سطحش را با قاشق صاف کنید، کف دست را کمی با آب مرطوب کنید، روی گِل فشار دهید و نمونه‌ی به‌دست‌آمده را کنار پنجره بگذارید تا خشک شود. وسایل: گِل، ظرف، لیوان آب، قاشق، ذرّه‌بین و خط‌کش.
با دقت به کف دست و اثر آن روی گِل نگاه کنید؛ چه مشاهده می‌کنید؟ این‌بار با ذرّه‌بین نگاه کنید؛ چه چیزهای تازه‌ای می‌بینید؟ طول هر یک از انگشتان را اندازه بگیرید و روی اثر انگشت بنویسید. شباهت‌ها و تفاوت‌های دست و اثر دست را در جدول ویژگی‌های ظاهری بنویسید (مثلاً هر دو پنج انگشت دارند). اثر دست را با اثر هم‌گروهی‌ها مقایسه کنید. در خانه با کمک بزرگ‌ترها همین کار را با پشت دست انجام دهید. آیا می‌توانید اثر دست یکی از دانش‌آموزان را تصادفی انتخاب کنید و بگویید متعلق به کیست؟ نکته‌ی بهداشتی: در پایان دست‌ها را با آب و مایع دستشویی بشویید.
فکر کنید: ردّ پای دایناسور چه می‌گوید؟
در گذشته‌های خیلی دور خزندگان بزرگی به نام دایناسورها روی زمین زندگی می‌کردند و حدود ۶۵ میلیون سال پیش از بین رفتند. تصویر روبه‌رو اثر پای یک دایناسور را در معدن زغال‌سنگ نشان می‌دهد که یافت شده است. طول این ردّ پا تقریباً برابر … سانتی‌متر است. از آن چه اطلاعاتی می‌توان به دست آورد؟ در فعالیت‌های قبل دیدید اثر بدن جانداران به خودشان شباهت دارد؛ پس اگر بعضی قسمت‌های بدن جانداری یافت شود، می‌توان از روی آن به برخی ویژگی‌های آن جاندار پی برد. در گفت‌وگو تصویر اثر قسمتی از بدن انسان آمده تا بگویید از این اثر چه اطلاعاتی می‌توان گرفت.
زمین‌شناسان و لایه‌های رسوبی در لیوان
برخی زمین‌شناسان در جست‌وجوی آثار به‌جامانده از جانداران گذشته هستند. لایه‌های رسوبی را مطالعه می‌کنند تا به محل آثار پی ببرند، سپس با ابزار مناسب خاک را می‌کَنند و با دقت آثار جانداران را از میان لایه‌های رسوبی سالم خارج می‌کنند. شما هم با فعالیت زیر مثل زمین‌شناسان آثار چند جاندار را در نمونه خاک پیدا می‌کنید.
- لیوان یونولیتی یا کاغذی بردارید و در ته‌اش سوراخ‌های ریزی ایجاد کنید.
- یک قاشق خاک معمولی در لیوان بریزید.
- قطعه‌ای از باقی‌مانده‌ی موجود زنده انتخاب کنید، روی خاک بگذارید و با قاشق خاک معمولی بپوشانید.
- یک قاشق ماسه روی خاک بریزید.
- قطعه‌ی دیگری از باقی‌مانده را روی ماسه بگذارید و با ماسه بپوشانید.
- دو قاشق خاک رُس بریزید و نصف لیوان آب روی آن بریزید.
- لیوان را در جای کناری بگذارید تا خاکش خشک شود.
- بعد از چند روز لیوان را از کناره با قیچی ببُرید و لایه‌های خاک را خارج کنید.
- لایه‌هایی را که می‌بینید نقاشی کنید.
- با برس یا قاشقک لایه‌ها را با دقت بِکَنید و باقی‌مانده‌ی موجود زنده را پیدا کنید (مواظب باشید آسیب نبیند).
- با کشیدن فسیل لایه‌ها نقاشی را کامل کنید و مشاهدات را در جدول بالا/وسط/پایین بنویسید: آیا بقایا وجود دارد و شکلشان چیست؟
کدام لایه قدیمی‌تر است؟ فسیل چگونه تشکیل می‌شود؟
شکل صفحه‌ی ۳۲ نمونه‌ای از لایه‌های رسوبی زمین را نشان می‌دهد. چند لایه می‌بینید؟ شماره‌گذاری کنید. در کدام لایه یا لایه‌ها باقی‌مانده‌ی جانداری دیده نمی‌شود؟ باقی‌مانده‌ی جاندار در کدام لایه قدیمی‌تر است؟ دانشمندان معتقدند وقتی جانداری می‌میرد، قسمت‌های نرم بدنش با گذشت زمان از بین می‌رود اما قسمت‌های سخت مثل استخوان، دندان و صدف در بین گِل و لای دفن می‌شود و پس از سال‌ها به فسیل تبدیل می‌ماند. به آثار و بقایای گیاهان و جانورانی که از سال‌ها پیش به جا مانده‌اند فسیل می‌گویند. در شکل چند نمونه نشان داده شده: الف) فسیل صدف ب) فسیل گیاه پ) فسیل ماهی.
مراحل تشکیل فسیل و ردّ پا در گِل نرم
تصویرهای صفحه‌ی ۳۳ مراحل تشکیل فسیل را نشان می‌دهد؛ در گروه درباره‌ی چگونگی تشکیل این فسیل‌ها گفت‌وگو کنید. فکر کنید: تعداد حشره‌ها از بقیه‌ی جانداران بیشتر است، با این وجود تعداد فسیل حشره‌ها خیلی کمتر است؛ علت را توضیح دهید. جانوران برای به دست آوردن غذا، فرار از دشمن و حرکت کردن ردّ پای خود را روی زمین‌های نرم و گِل‌و‌لایی که از آن عبور می‌کنند باقی می‌گذارند؛ از این ردّ پاها چه اطلاعاتی می‌توان به دست آورد؟
در شکل صفحه‌ی ۳۴ ردّ پای چند جانور نشان داده شده: چند نوع ردّ پا وجود دارد؟ چند ردّپای پرنده می‌بینید؟ کدام ردّپا مربوط به پرنده‌ای است که در کنار آب زندگی می‌کند؟ با مطالعه‌ی فسیل‌ها دانشمندان درباره‌ی گیاهان و جانوران قدیمی، محل زندگی، نوع غذا و همچنین تغییرات آب و هوا و شکل خشکی‌ها و دریاهای گذشته‌ی زمین اطلاعات به دست می‌آورند. اگر فسیل‌های زیر در سه منطقه‌ی متفاوت پیدا شده‌اند، با مطالعه‌شان درباره‌ی گذشته‌ی این مناطق چه اطلاعاتی می‌توانیم به دست آوریم؟ جمع‌آوری اطلاعات درباره‌ی کاربردهای دیگر فسیل‌ها را به صورت تصویری یا پرده‌نگار به کلاس گزارش دهید.
نور و عدسی را در فصل ۳ رنگین کمان دیدید؛ حالا بدن انسان و حرکت در فصل ۵ حرکت بدن منتظر شماست. همه‌ی فهرست را هم می‌توانید از علوم پنجم باز کنید.