خلاصه نکات آسمان در شب
استاد آهنگرداودی
۷:۰۲
۱
آسمان در شب
استاد آهنگرداودی
۲۰:۳۰
ایمان کنار عمویش در استان فارس غروب را نگاه می‌کند؛ نقطه‌ای درخشان توجهش را جلب می‌کند و با تاریک شدن هوا آسمان پر از نقطه‌های روشن می‌شود. چرا بعضی نقطه‌ها نورانی‌تر دیده می‌شوند؟ چرا روز این نقطه‌ها را نمی‌بینیم؟ آیا فاصلهٔ همهٔ آن‌ها از ما یکسان است؟ این پرسش‌ها درِ فصل ۸ علوم چهارم با عنوان «آسمان در شب» را باز می‌کنند. در نردبون چند مدرس همین فصل را درس می‌دهند تا بتوانی مدرسی را انتخاب کنی که منظومهٔ شمسی و صورت‌های فلکی را با مدل حیاط مدرسه برایت زنده کند.
مدل نی‌ها؛ فاصله یکسان نیست
هفت برچسب شماره‌دار روی نی‌ها بچسبان، طول نی‌ها را طبق جدول صفحهٔ ۶۸ ببر (۱۰، ۱۳، ۹، ۸، ۶، ۷ و ۱۱ سانتی‌متر)، سر هر نی را با ورق آلومینیم مچاله‌شده بپوشان و سر دیگر را با خمیر روی نقطه‌های نشان‌داده‌شده بچسبان. از بالا نگاه کن و در ستون مشاهده رسم کن؛ سپس فقط سر نی‌های قابل مشاهده را به‌عنوان نقطهٔ نورانی مشخص کن. بار دیگر از کنار نگاه کن و جدول را کامل کن؛ نقطه‌های رسم‌شده را به هم وصل کن. شکلی که در ستون می‌بینی چیست؟ آیا فاصلهٔ همهٔ تکه‌های آلومینیم با میز یک اندازه است؟
در شب بدون ابر به آسمان نگاه کن، نقطه‌های نورانی نزدیک به هم را به چه شکل‌هایی می‌بینی، رسم کن و به کلاس گزارش بده. در آسمان شب تعداد بسیار زیادی نقطهٔ نورانی وجود دارد؛ فاصلهٔ آن‌ها با زمین یکسان نیست. بعضی دورتر و بعضی نزدیک‌ترند و از روی زمین ممکن است به شکل‌های گوناگون دیده شوند. ستاره‌شناسان قدیم با وصل کردن فرضی ستاره‌ها موجوداتی در ذهن تصور می‌کردند؛ دبّ اکبر (خرس بزرگ) یکی از آن‌هاست که در شکل کتاب دیده می‌شود.
از کهکشان تا زمین
همهٔ نقاط نورانی شب در مجموعه‌هایی به نام کهکشان قرار دارند. کهکشانی که ما در آن زندگی می‌کنیم به راه شیری معروف است و تعداد بسیار زیادی ستاره دارد. خورشید یکی از ستاره‌های این کهکشان است؛ از خود نور دارد و نزدیک‌ترین ستاره به زمین است.
منظومهٔ خورشیدی (شمسی)
زمین به دور خورشید می‌چرخد و هفت سیارهٔ دیگر هم همراه آن می‌چرخند. خورشید و هر چیزی که به دور آن می‌گردد منظومهٔ خورشیدی نامیده می‌شود. سیاره‌ها از خود نور ندارند و نور خورشید را بازتاب می‌کنند. کتاب نام‌ها را با نام‌های فارسی و عربی می‌آورد: تیر (عطارد)، ناهید (زهره)، زمین (ارض)، بهرام (مریخ)، مشتری (برجیس)، کیوان (زحل)، اورانوس و نپتون. نپتون دورترین سیاره و از جنس گاز است؛ بهرام از روی زمین نقطه‌ای نورانی به رنگ قرمز دیده می‌شود و جنسش از سنگ است. گاهی قبل از طلوع یا بعد از غروب می‌توانی ناهید را ببینی.
توجه کتاب: در شکل اندازهٔ سیاره‌ها واقعی نیست. فکر کنید: سیاره با ستاره چه تفاوتی دارد؟ ناهید گرم‌تر است یا مشتری؟ چرا ناهید سیاره است و چرا در آسمان پرنور دیده می‌شود؟ در گفت‌وگو بپرس ستاره‌ها روز کجا هستند و چرا روز نمی‌توانیم آن‌ها را ببینیم.
مدل دایره‌ای در حیاط مدرسه
روی ۹ قطعه مقوا نام خورشید و سیاره‌ها را بنویس. در فضای باز نقطه‌ای را با گچ مشخص کن و میخ بکوب. با نخ و گچ دایره‌هایی با شعاع‌های تقریبی جدول صفحهٔ ۷۲ رسم کن. هر دانش‌آموز مقوای سیارهٔ خود را بردارد و روی دایرهٔ مربوط بایستد؛ دانش‌آموز خورشید در مرکز می‌ایستد. با صدای سوت معلم، برخلاف حرکت عقربهٔ ساعت دور خورشید بچرخید. چرا در منظومهٔ خورشیدی سیاره‌ها به هم برخورد نمی‌کنند؟ به مسیر حرکت سیاره‌ها به دور خورشید مدار می‌گویند.
زمین هوا، آب و خاک دارد؛ نه زیاد گرم و نه زیاد سرد است و جای مناسبی برای زندگی گیاهان، جانوران و انسان است. از فضا به شکل کرهٔ آبی و سفید زیبایی دیده می‌شود.
سال خورشیدی و ماه
از یک دور گردش هر سیاره به دور خورشید، سال آن سیاره به وجود می‌آید. سال زمین حدود ۳۶۵ روز است و تقویم کشور ما بر اساس گردش زمین به دور خورشید تنظیم شده؛ به همین دلیل تقویم خورشیدی یا شمسی نامیده می‌شود. فکر کنید: سال کدام سیارهٔ منظومه از بقیه طولانی‌تر است؟ چرا؟
ماه نزدیک‌ترین همسایهٔ زمین است و به دور آن می‌چرخد. ماه از خود نور ندارد و نور خورشید را بازتاب می‌کند؛ به این نور مهتاب می‌گویند. تفاوت ماه با سیاره چیست؟ روی کرهٔ ماه آب و هوا نیست؛ سطح ناهموار و پر از گودال‌های کوچک و بزرگ است. چرخش ماه به دور زمین حدود چهار هفته طول می‌کشد که به آن ماه قمری می‌گویند.
شکل‌های گوناگون ماه
وقتی از زمین به ماه نگاه می‌کنیم همیشه به یک شکل دیده نمی‌شود؛ خورشید مقداری از سطح ماه را روشن می‌کند و این مقدار در شب‌های مختلف ماه قمری تغییر می‌کند. به مدت چند شب شکل ماه را در جدول رسم کن و به کلاس گزارش بده.
راه‌های مطالعهٔ فضا
حدود هزار سال پیش اولین رصدخانه در ایران و در شهر ری ساخته شد. در رصدخانه‌ها ستاره‌شناسان با ابزارهای مختلف ستاره و سیاره را مطالعه می‌کنند. با تلسکوپ شناخت انسان از فضا بیشتر شده و با پیشرفت علم و فناوری انسان توانسته به خارج از زمین برود.
ستاره می‌درخشد؛ سیاره قرض می‌گیرد
مدل نی‌ها با طول‌های متفاوت، خطای چشم را افشا می‌کند: چیزی که از یک زاویه درخشان‌تر یا نزدیک‌تر دیده می‌شود، لزوماً فاصلهٔ یکسانی ندارد. همان خطا را در آسمان شب هم داریم. خورشید ستاره است چون خودش نور می‌سازد؛ سیاره‌ها نور خورشید را برمی‌گردانند. ماه هم نور ندارد و مهتاب بازتاب است؛ گودال‌های سطح ماه یادآوری می‌کنند همسایهٔ نزدیک ما جو و آب پایدار ندارد و جای زندگی انسان نیست.
مدل دایره‌ای حیاط با شعاع‌های جدول، فاصله‌ها را اغراق‌آمیز اما مرتب نشان می‌دهد تا برخورد نکردن سیاره‌ها را به مدارهای جدا نسبت دهی. سال طولانی‌تر برای سیارهٔ دورتر، نتیجهٔ طبیعی مسیر بزرگ‌تر است؛ تقویم شمسی ما روی همین گردش زمین قفل شده است.
سهم تو در مراقبت از سیارهٔ زمین
زمین تنها سیارهٔ منظومه است که انسان، گیاه و جانور روی آن زندگی می‌کنند. اگر خاک، آب و هوا آلوده شود سرنوشت همه تهدید می‌شود. پیشنهادهای کتاب: هنگام مسواک شیر آب را باز نگذار؛ زباله را از زمین بردار؛ برای خرید از کیسهٔ پارچه‌ای استفاده کن؛ در جنگل و کنار رود زباله نریز؛ به‌جای خودروی شخصی از وسایل حمل‌ونقل عمومی استفاده کن تا آسمان آبی بماند.
از آسمان که پایین بیاییم، نوبت شناخت سلول‌های بدن است: فصل ۹؛ بدن ما (۱).