زندگی ما و گردش زمین۲
استاد آهنگرداودی
۱۴:۱۳
۱
دو سکه زیر دو چراغ؛ کدام بیشتر گرم می‌شود؟
اتاق تاریک، دو میز، دو سکه، دو چراغ مطالعه. نور یکی را راست و نور دیگری را مایل به سکه‌ها بتابانید؛ بعد از مدتی سکه‌ها را لمس کنید. کدام گرم‌تر است و چرا؟ محل سکه‌ها را عوض کنید و مشاهدات را بنویسید. کتاب زندگی ما و گردش زمین (۲) با همین آزمایش می‌گوید زاویهٔ نور فقط «زیبا» نیست—روی گرما اثر دارد. بسیاری از دانش‌آموزان فصل قبل را با روز و شب تمام می‌دانند؛ این فصل نشان می‌دهد همان نور، فصل و باد و زندگی ما را هم عوض می‌کند. در نردبون چند مدرس همین مقایسهٔ نور راست و مایل را برای علوم دوم ضبط کرده‌اند تا بتوانید بیان مناسب خودتان را انتخاب کنید.
آزمایش دوم با دو دماسنج
دو دماسنج را نزدیک هم بگذارید طوری که نور خورشید یا چراغ به یکی راست و به دیگری مایل بتابد. بعد از مدتی دماها را مقایسه کنید. چه نتیجه‌ای می‌گیرید؟ گفت‌وگو کنید و یادداشت‌های گروه را کنار هم بگذارید. اگر عددها نزدیک بودند، باز هم بنویسید کدام کمی بیشتر بوده—دقت بهتر از حدس است. لمس سکه حس می‌دهد؛ دماسنج عدد می‌دهد؛ هر دو با هم قانع‌کننده‌ترند.
زمین فصل‌های مختلفی دارد
در فصل‌های مختلف، سردی و گرمی محل زندگی ما فرق می‌کند. وقتی نور خورشید به محلی راست‌تر بتابد، آن محل بیشتر گرم می‌شود؛ وقتی مایل بتابد، کمتر. تصاویر جادهٔ ییلاق رضوان‌شهر به خلخال در چهار فصل، همین تغییر چهرهٔ زمین را نشان می‌دهد—نه فقط تقویم روی دیوار. لباس عوض می‌شود، بازی بیرون کوتاه یا بلند می‌شود، درخت برگ می‌ریزد یا سبز می‌شود. والدین می‌توانند از تجربهٔ خود دربارهٔ تغییر فصل و اثرش بر زندگی بگویند: کشاورزی، مسافرت، گرم کردن خانه.
- نور راست‌تر ← گرمای بیشتر
- نور مایل‌تر ← گرمای کمتر
- فصل‌ها نتیجهٔ همین تفاوت در طول سال‌اند (در سطح فهم کلاس دوم)
- یک عکس خانوادگی از دو فصل مختلف بیاورید و تفاوت لباس و طبیعت را بنویسید
باد جهت و سرعت دارد؛ بادنما بسازید
وسایل: قیچی، چسب، سوزن، نی، مقوا، قطعه چوب. از مقوا شکلی ببرید، سوزن را وسط نی فرو کنید، نوک سوزن را به ته مداد یا چوب بزنید. حالا وسیله‌ای دارید که جهت وزش باد را نشان می‌دهد؛ بادنما را جلوی باد بگیرید. آیا راه دیگری برای نشان دادن جهت باد می‌شناسید؟ دود آتش کوچک با نظارت بزرگ‌تر، حرکت برگ درخت، یا پرچم حیاط—همه جهت را لو می‌دهند. ساخت بادنما تمرین دست و مشاهده با هم است.
فرفره و سرعت باد
با قیچی، کاغذ، سوزن و چوب فرفره بسازید. آیا با فرفره می‌فهمید سرعت باد زیاد است یا کم؟ چگونه؟ اگر تند بچرخد باد قوی‌تر است؛ اگر آرام بچرخد یا نچرخد، باد ضعیف‌تر. این ابزار کودکانه همان کار ابزار هواشناسی را در مقیاس حیاط مدرسه انجام می‌دهد. می‌توانید دو روز پشت‌سرهم امتحان کنید و در دفتر علوم بنویسید کدام روز باد تندتر بوده.
- بادنما را در فضای باز امتحان کنید، نه کنار در بسته.
- نتیجه را با جهت حرکت ابر یا پرچم مقایسه کنید.
- بنویسید امروز باد از کدام سمت می‌وزید و فرفره چقدر تند بود.
- اگر باد نبود، بنویسید «آرام»—ثبت نبودن باد هم مشاهده است.
طوفان چیست و چرا خطرناک است؟
بادهای شدید را طوفان می‌گویند. طوفان می‌تواند به ساختمان‌ها خسارت بزند و در دریا موج‌های بزرگ بسازد و کشتی را به خطر بیندازد. تصویر خرابی پس از طوفان در کپورچال گیلان در کتاب، این خطر را واقعی می‌کند. نکات ایمنی هنگام طوفان را از معلم بشنوید و در خانه مرور کنید—پنجره، اجسام سبک حیاط، رفتن به جای امن، دور ماندن از درختان سست. باد دوست ساختن فرفره است، اما طوفان دوست بازی نیست.
باد چهرهٔ خانهٔ ما را عوض می‌کند
باد چیزهای سبک مثل گرد و غبار و دانهٔ ماسه را جابه‌جا می‌کند. وقتی سرعتش کم شود، ذراتی را که حمل می‌کرده روی زمین می‌گذارد. در بخش‌هایی از کشور تپه‌های ماسه‌ای هست که باد ساخته. گاهی همین ماسه‌ها جاده، زمین کشاورزی یا حتی روستا را می‌پوشانند و خسارت می‌زنند. با دانش‌آموزان دربارهٔ اهمیت درخت و کاری که در حفظ خاک می‌کند گفت‌وگو کنید. تصویر روستای مصر در اصفهان، اثر باد بر چهرهٔ زمین را نشان می‌دهد. درخت فقط زیبایی نیست؛ سپر خاک هم هست.
انسان از باد استفاده می‌کند
از گذشته تا امروز انسان از باد بهره برده و این استفاده روزبه‌روز بیشتر شده. توربین‌های بادی منجیل، فضای روستای کندوان، دریاچهٔ زریوار—تصاویر کتاب فقط منظره نیستند؛ نمونه‌هایی از زندگی کنار بادند. باد هم می‌سازد، هم خراب می‌کند، هم می‌تواند نیرو بدهد؛ فهمیدن جهت و سرعت، قدم اول استفادهٔ عاقلانه است. فصل ۴ علوم دوم ادامهٔ مستقیم گردش زمین است و بدون فصل سه کامل نمی‌شود.
چهار فصل یک جاده؛ مشاهدهٔ تصویری کتاب
تصاویر جادهٔ ییلاق رضوان‌شهر به خلخال در چهار فصل را پشت‌سرهم ببینید و برای هر فصل یک کلمه بنویسید: لباس مردم، رنگ درخت، حالت جاده، حس سرما یا گرما. این تمرین کمک می‌کند بفهمید فصل فقط اسم ماه نیست؛ چهرهٔ خانهٔ ما یعنی زمین عوض می‌شود. بعد همان مشاهده را به آزمایش سکه وصل کنید: اگر نور مایل‌تر باشد، احساس گرما کمتر است—مثل روزهای سردتر سال. والدین می‌توانند از مسافرت یا خاطرهٔ فصلی خود یک داستان کوتاه بگویند تا عدد دماسنج با تجربهٔ زندگی گره بخورد.
اگر روز و شب برایتان هنوز گنگ است، به فصل ۳ برگردید؛ برای ورود به دنیای صدا و نور پیام‌رسان، پیام رمز را پیدا کن (۱) را باز کنید یا از صفحهٔ علوم دوم فصل بعدی را انتخاب کنید.