زندگی ما و گردش زمین (۱)

چرا یک طرف توپ روشن است و طرف دیگر تاریک؟

اتاق را تاریک کنید، نخ را به توپ بچسبانید و جلوی چراغ بگیرید. چه مقدار از توپ روشن شده؟ کتاب علوم دوم همین آزمایش را کنار شکل زمین می‌گذارد: نور خورشید همیشه یک طرف زمین را روشن می‌کند؛ طرف رو به خورشید روز است و طرف دیگر شب. پس روز و شب از «خاموش‌روشن شدن خورشید» نیست—از وضعیت زمین نسبت به نور است. خیلی‌ها فکر می‌کنند خورشید شب می‌خوابد؛ این فصل همان فکر را با مشاهده خرد می‌کند. صفحهٔ زندگی ما و گردش زمین (۱) با همین مشاهده باز می‌شود. در نردبون چند مدرس همین آزمایش توپ و چراغ را توضیح داده‌اند تا اگر یک نسخه تند بود، نسخهٔ دیگر را ببینید.

کار در منزل با پرتقال و چراغ‌قوه

در اتاق تاریک با چراغ‌قوه و پرتقال یا هندوانه یا توپ، قسمت تاریک و روشن درست کنید. آیا می‌توانید قسمت تاریک را زیادتر یا کمتر کنید؟ با جابه‌جا کردن زاویهٔ نور، بله. این تمرین خانگی همان مفهوم کتاب را بدون اصطلاح سخت می‌سازد: مرز روز و شب خط جادویی نیست؛ مرز نور و سایه است. اگر خواستید سخت‌ترش کنید، یک نقطه با ماژیک روی پرتقال بگذارید و ببینید کی در روشنایی است و کی در تاریکی—همان نقطه مثل شهر شما روی زمین است.

کار در کلاس؛ بازی خورشید و زمین

یکی از دانش‌آموزان می‌ایستد و خود را خورشید معرفی می‌کند. چهار نفر نقش زمین دارند و دست‌هایشان را طوری به هم می‌دهند که یکدیگر را نبینند. نفری که رو به خورشید است بلند می‌گوید «من روز هستم»؛ نفری که کاملاً پشت به خورشید است می‌گوید «من شب هستم». بعد همه آرام به سمت دست چپ حرکت می‌کنند و بازی ادامه دارد. پیام کتاب: زمین به دور خود می‌چرخد و این چرخش روز و شب را پدید می‌آورد. هشدار مهم: هیچ‌گاه مستقیم به خورشید نگاه نکنید؛ نظم و نوبت گروهی را هم رعایت کنید تا بازی به هرج‌ومرج تبدیل نشود.

1. قبل از بازی، جهت چرخش را یک‌بار بدون حرف تمرین کنید.
2. فقط یک نفر در هر لحظه «روز» و یک نفر «شب» است؛ بقیه در حالت بینابین می‌مانند.
3. بعد از بازی بنویسید: وقتی چرخیدیم، جای روز عوض شد یا جای خورشید؟
4. از کسی که نقش خورشید بود بپرسید آیا او حرکت کرد یا زمین‌ها چرخیدند.

آزمایش دماسنج؛ آب سرد و چراغ الکلی

برای اندازه‌گیری سردی و گرمی از دماسنج استفاده می‌کنیم. ظرف را تا نیمه آب سرد کنید، دماسنج را بگذارید، محل مایع را با کمک معلم ببینید و دما را یادداشت کنید. ظرف را روی سه‌پایه بگذارید و چراغ الکلی روشن کنید؛ هر دو دقیقه یک‌بار دما را بنویسید. بعد از ده دقیقه شعله را خاموش کنید و دوباره هر دقیقه اندازه بگیرید. آیا تغییر دما ناگهانی است یا آرام؟ نکات ایمنی را جدی بگیرید: فاصله از شعله، عدم دست زدن به پایهٔ داغ، خاموش کردن به‌موقع.

ایستگاه فکر طلوع و غروب

آیا صبح که خورشید طلوع می‌کند زمین ناگهان گرم می‌شود؟ آیا عصر که غروب می‌کند ناگهان سرد می‌شود؟ آزمایش آب نشان می‌دهد گرم و سرد شدن زمان می‌برد. پس انتظار دمای یک‌شبهٔ جادویی از زمین نداشته باشید—همین ایده، پایهٔ فهم فصل بعد دربارهٔ فصل‌ها هم هست. اگر جدول دما را دقیق پر کنید، خودتان شیب گرم شدن و سرد شدن را می‌بینید.

سایه و آفتاب؛ دو دماسنج در جدول

گرمی محل‌های سایه و آفتابی با هم تفاوت دارد. یکی از دماسنج‌ها را در سایه و دیگری را مقابل آفتاب بگذارید؛ دمایی را که معلم می‌خواند در جدول بنویسید: زمان، دما در سایه، دما در مقابل آفتاب. آزمایش را چند بار تکرار کنید و یادداشت‌ها را مقایسه کنید. کدام دماسنج دمای بیشتری نشان می‌دهد؟ نتیجه را با زبان خودتان بگویید، نه با جملهٔ حفظی. قبل از آزمایش، کار با دماسنج را از معلم بپرسید تا عدد را اشتباه نخوانید.

• عددها را در همان لحظه بنویسید؛ حافظه عدد را عوض می‌کند.
• اگر اختلاف کم بود، باز هم بنویسید—علم گاهی تفاوت کوچک را هم ثبت می‌کند.
• سایهٔ درخت با سایهٔ دیوار فرق دارد؛ محل را ثابت نگه دارید.
• در روز ابری نتیجه را جدا یادداشت کنید تا با روز آفتابی قاطی نشود.

علم و زندگی؛ نور خورشید برای خانهٔ ما کافی است

خورشید زمین را گرم و روشن می‌کند. مقدار کمی از گرما و نور به خانهٔ ما یعنی کرهٔ زمین می‌رسد، اما همین مقدار برای زندگی انسان، گیاه و جانور کافی است. گرمی زمین در تمام روز یک اندازه نیست—جدول سایه و آفتاب همین را نشان داد. گفت‌وگو: نور خورشید بر زندگی ما و جانداران چه اثری دارد؟ تصویر باغ‌های روستای امامه در کتاب، این اثر را زنده می‌کند: رشد گیاه، بازی بیرون، خشک شدن لباس، بیدار شدن صبح.

آزمایش لوبیا؛ یخچال در برابر پنجرهٔ آفتاب‌گیر

دانه‌های لوبیا را دو قسمت کنید؛ هر قسمت را در پارچهٔ نمناک داخل بشقاب بگذارید. یکی را در یخچال و دیگری را پشت پنجرهٔ رو به آفتاب قرار دهید و هر روز کمی آب بپاشید. بعد از چند روز داخل پارچه‌ها را مقایسه کنید. گیاهان با نور خورشید رشد می‌کنند و غذا می‌سازند. در مصرف دانه اسراف نکنید. ایستگاه فکر امیر و مهدی: فقط یک گلدان دارند و می‌خواهند نشان دهند گیاه در نور بهتر رشد می‌کند—چه وسایل دیگری لازم دارند و آزمایش را چگونه طراحی کنند؟ شما هم نتیجه را به کلاس گزارش دهید.

جمع‌آوری اطلاعات؛ کارهای متفاوت شب و روز

بیشتر جانوران شب استراحت می‌کنند؛ بعضی شب فعال‌اند. یک جانور شب‌فعال انتخاب کنید، دربارهٔ زندگی‌اش اطلاعات جمع کنید و در کلاس ارائه دهید. بعد بپرسید در چه شغل‌هایی افراد شب کار می‌کنند—نگهبانی، بیمارستان، نانوایی شبانه—و دربارهٔ آن شغل‌ها هم جمع‌آوری کنید. کتابخانه یا رایانه را با راهنمایی بزرگ‌تر به‌کار ببرید تا عادت جمع‌آوری درست شکل بگیرد. فصل ۳ علوم دوم از مشاهدهٔ نور تا زندگی شبانه کشیده می‌شود و برای فهم فصل بعد ضروری است.

ادامهٔ همین موضوع با فصل‌ها و باد در زندگی ما و گردش زمین (۲) است؛ مرور هوای سالم هم در فصل ۲ کمک می‌کند بفهمید محیط زندگی به نور و هوا وابسته است.