درون آشیانه
استاد آهنگرداودی
۱۷:۴۵
۱
چرخ‌ریسک آشیانه‌اش را چطور می‌بافد؟
در کشور ما پرنده‌ای به نام چرخ‌ریسک آشیانه‌اش را می‌بافد: شاخه و برگ‌های نازک گیاهان را با نوک جمع می‌کند و به هم می‌بافد، بعد جای تخم را با قسمت‌های نرم گیاهان یا پرهای نرم خودش و پرندگان دیگر پر می‌کند تا نرم باشد. این آشیانه فقط یک سوراخ برای ورود و خروج دارد. شگفتی آفرینش کتاب می‌پرسد: چه کسی به چرخ‌ریسک توانایی ساختن آشیانه را داده است؟ خانهٔ این پرنده مثل مهندسی طبیعی است—سبک، پنهان و مناسب تخم. صفحهٔ درون آشیانه‌ها از همین مهارت شروع می‌شود. در نردبون چند مدرس برای همین فصل علوم دوم توضیح گذاشته‌اند تا بتوانید مدرس مناسب خودتان را انتخاب کنید.
خارج از کلاس؛ لانهٔ یک جانور دیگر
همراه بزرگ‌تر کتاب معتبری دربارهٔ لانه‌سازی جانوران بخوانید یا از سایت معتبر اطلاعات بگیرید. دربارهٔ آشیانه‌سازی یک جانور جمع‌آوری کنید و نتیجه را به دوستان بگویید—نه کپی بلند، بلکه چند جملهٔ روشن دربارهٔ مواد لانه، جای لانه و فایده‌اش. می‌توانید لانهٔ گنجشک، زنبور یا روباه را انتخاب کنید و با چرخ‌ریسک مقایسه کنید: بالای درخت است یا زیر خاک؟ یک سوراخ دارد یا چند راه؟
لانهٔ مورچه‌ها زیر خاک؛ مشاهده در ظرف شیشه‌ای
بسیاری از مورچه‌ها زیر خاک لانه می‌سازند. با همکاری گروه مقداری خاک نرم و مرطوب و تعدادی مورچهٔ درشت از باغچه بردارید. خاک را در ظرف شیشه‌ای بریزید، مورچه‌ها و چند دانهٔ برنج یا گندم را با احتیاط بگذارید، در ظرف را با پارچهٔ نازک ببندید و اطراف را با پارچه یا پلاستیک سیاه بپوشانید تا تونل‌ها بهتر دیده شوند. روزی یک قاشق چایخوری آب روی خاک بپاشید، ظرف را تکان ندهید و هر روز تغییرات را یادداشت کنید. بعد از کار، خاک و مورچه‌ها را به باغچه برگردانید. هشدار: برای برداشتن مورچه از دستکش استفاده کنید.
- ظرف را نزدیک حرارت یا محل پررفت‌وآمد نگذارید.
- مشاهده را آرام انجام دهید تا تونل‌ها خراب نشوند.
- گفت‌وگو: لانه برای جانوران چه فایده‌هایی دارد؟
- بنویسید مورچه‌ها دانه را کجا بردند و آیا مسیر مشخصی ساختند.
نگهداری از بچه؛ خرگوش، روباه و جدول گروه
جانوران به روش‌های گوناگون از بچه‌های خود نگهداری می‌کنند. با کمک گروه یکی از تصاویر صفحه را انتخاب کنید، از کتابخانه یا سایت معتبر اطلاعات جمع کنید و جدولی شبیه نمونه بسازید. نمونهٔ کتاب دربارهٔ خرگوش: بچه را در لانه‌ای که زیر خاک درست کرده می‌آورد، شیر می‌دهد و مراقبت می‌کند تا بزرگ شوند؛ وقتی بزرگ شدند برگ و ساقه و قسمت‌های گیاهان را می‌خورند؛ خود خرگوش‌ها غذای روباه و عقاب‌اند. این زنجیره نشان می‌دهد لانه فقط پناهگاه نیست؛ بخشی از زندگی و ارتباط جانداران است.
- زیستگاه را خراب نکنیم.
- زباله را در طبیعت رها نکنیم.
- جانور وحشی را بی‌دلیل از لانه دور نکنیم.
- در گفت‌وگو بگوییم از چه راه‌هایی می‌توانیم به جانوران کمک کنیم تا سالم بمانند.
کرم ابریشم؛ از تخم تا پیله
زندگی کرم ابریشم از تخم آغاز می‌شود؛ کرم از تخم بیرون می‌آید، مدتی روی برگ توت می‌ماند و می‌خورد، بعد پیله درست می‌کند و پس از مدتی از پیله خارج می‌شود. تصاویر مراحل را دقیق نگاه کنید و ترتیب را شماره بزنید. در جاهایی از کشور ما کرم ابریشم پرورش می‌دهند؛ با مراجعه به کتابخانه یا سایت معتبر دربارهٔ چگونگی پرورش جمع‌آوری کنید و با همکلاسی‌ها به اشتراک بگذارید. تفاوت «رشد در طبیعت» و «پرورش توسط انسان» را یک جمله بنویسید.
آیا همهٔ جانوران مثل هم رشد می‌کنند؟
تصویرهای زیر را دقیق ببینید و بپرسید هر یک از این جانوران در مراحل رشد خود چه تغییراتی دارند. بعضی کم‌کم بزرگ می‌شوند؛ بعضی شکل عوض می‌کنند. تصویر لاک‌پشت‌های منطقهٔ حفاظت‌شدهٔ کیش در هرمزگان یادآوری می‌کند رشد فقط «بزرگ شدن» نیست—گاهی شکل و زیستگاه هم عوض می‌شود. فصل ۱۰ علوم دوم خانهٔ جانور را به مراقبت و رشد وصل می‌کند و زمینهٔ فصل بعد دربارهٔ رشد خود شماست.
فایدهٔ لانه را با شاهد بنویسید
بعد از مشاهدهٔ ظرف مورچه، فقط نگویید «لانه خوب است». سه فایده با شاهد بنویسید: محافظت از سرما یا دشمن، جای نگهداری غذا، جای بزرگ کردن بچه. برای چرخ‌ریسک هم همان سه فایده را از روی متن کتاب پیدا کنید. وقتی جدول نگهداری خرگوش را می‌سازید، ستون «چگونگی نگهداری از بچه» را با جملهٔ کامل پر کنید، نه با یک کلمه. ارتباط با جانداران دیگر را هم فراموش نکنید: خرگوش غذا می‌خورد و خودش غذای جانور دیگر است؛ لانه بخشی از این شبکه است، نه جزیرهٔ جدا.
از چرخ‌ریسک تا کرم ابریشم؛ رشد یکسان نیست
یک صفحهٔ مقایسه بسازید: چرخ‌ریسک، مورچه، خرگوش، کرم ابریشم. برای هر کدام بنویسید لانه یا پیله کجاست، بچه چگونه مراقبت می‌شود، و در رشد چه تغییری دیده می‌شود. کرم ابریشم شکل عوض می‌کند؛ خرگوش بیشتر بزرگ می‌شود. این تفاوت جواب سؤال کتاب است که آیا همه مثل هم رشد می‌کنند. تصویر لاک‌پشت‌های کیش را هم در همان صفحه به‌عنوان نمونهٔ حفاظت و زیستگاه بیاورید تا لانه را به محیط واقعی کشور وصل کنید. ارائهٔ کلاسی را کوتاه و با جدول نگه دارید تا شنوندگان فرق‌ها را ببینند.
برگرداندن مورچه‌ها به باغچه را فراموش نکنید
پایان مشاهدهٔ ظرف شیشه‌ای، رها کردن مورچه‌ها در طبیعت است نه گذاشتن ظرف تا خشک شود. این کار احترام به جانداری است که برای یادگیری به کلاس آمده. همان احترام را به آشیانهٔ پرنده در حیاط مدرسه هم نشان دهید: نزدیک نشوید، شاخه نشکنید، فقط از دور مشاهده کنید. لانه آزمایشگاه نیست؛ خانه است.
اگر سرگذشت دانه را کامل نکرده‌اید به فصل ۹ برگردید؛ برای رشد خود انسان، من رشد می‌کنم را باز کنید.