زمین خانه ی خاکی ما
استاد میکانیکی
۱۳:۲۵
۱
هرجا گیاه هست، معمولاً آنجا خاک هم هست؛ پس خاک فقط «کثیفی زیر ناخن» نیست، بستر زندگی است. فصل ۹ علوم اول زمین را خانهٔ خاکی ما می‌نامد و از ارزش خاک تا آزمایش عبور آب و سفالگری پیش می‌رود. در نردبون چند مدرس همین فصل را تدریس کرده‌اند تا بتوانید با مثال باغچه، مزرعه یا گلدان خانه جلو بروید.
خاک ارزشمند است
کتاب می‌گوید غذای ما و همهٔ جانوران به‌وسیلهٔ گیاهان درست می‌شود و هرجا گیاه هست معمولاً خاک هم وجود دارد. در چه محل‌هایی خاک وجود دارد؟ کدام جانوران در خاک زندگی می‌کنند؟ در فصل ۹ علوم اول این پرسش‌ها شروع گفت‌وگو هستند.
- باغچه، مزرعه، جنگل، کنار جوی
- کرم خاکی و بعضی حشره‌ها در خاک زندگی می‌کنند
- بدون خاک مناسب، خیلی از گیاهان خوب رشد نمی‌کنند
اگر فصل گیاهان را خوانده‌اید، اینجا حلقهٔ گم‌شده را می‌بینید: گیاه به خاک وابسته است و ما به گیاه.
خاک‌ها متفاوت هستند
جمع‌آوری اطلاعات می‌پرسد: آیا خاک همهٔ گلدان‌های خانه باید شبیه هم باشد؟ آیا خاک همهٔ محصولات کشاورزی باید شبیه هم باشد؟ جواب کوتاه معمولاً «نه» است؛ چون گیاهان و کاربردها فرق دارند. بعضی خاک‌ها نرم‌ترند، بعضی دانه‌درشت‌تر، بعضی آب را بیشتر نگه می‌دارند.
برای مشاهده، کمی خاک باغچه و کمی خاک گلدانی را روی کاغذ سفید بریزید و رنگ، زبری و اندازهٔ دانه‌ها را مقایسه کنید. همین مقایسه، پایهٔ آزمایش صفحهٔ بعد است.
آزمایش: آب از کدام خاک زودتر عبور می‌کند؟
کتاب می‌پرسد چرا کشاورزان قبل از کاشتن دانه، زمین را شخم می‌زنند؟ آب از کدام خاک زودتر عبور می‌کند؟ وسایل لازم: چند لیوان یک‌بارمصرف، چند نوع خاک، مقداری آب، چند عدد پایه. ته چند لیوان را سوراخ کنید؛ در هر کدام تا نیمه یک نوع خاک بریزید و کمی فشار دهید. در یک زمان روی خاک همهٔ لیوان‌ها به مقدار مساوی آب بریزید و ببینید از ته کدام لیوان زودتر آب می‌چکد. به شکل سطح خاک داخل هر لیوان هم دقت کنید.
- نوع خاک را برچسب بزنید.
- مقدار آب را مساوی بریزید.
- زمان چکیدن را مقایسه کنید.
- نتیجه را با زبان خودتان بنویسید.
شخم زدن زمین را هم می‌توانید به زبان ساده بفهمید: خاک را نرم و آماده می‌کند تا ریشه و آب بهتر کار کنند؛ البته توضیح کامل کشاورزی برای کلاس اول لازم نیست، فقط ایدهٔ آماده‌سازی مهم است.
خاک استفاده‌های زیادی دارد
در خانهٔ شما خیلی از چیزها که فکرش را هم نمی‌کنید از خاک ساخته شده‌اند. آیا می‌توانید بعضی از آن‌ها را کشف کنید؟ علم و زندگی می‌گوید ارگ بم از بزرگ‌ترین بناهای جهان است که از خاک درست شده. عکس و اطلاعاتی دربارهٔ این بنای تاریخی تهیه کنید و در کلاس نشان دهید.
کوزه، آجر، سفال و بعضی دیوارهای قدیمی نمونه‌هایی هستند که پایه‌شان به خاک برمی‌گردد. این بخش کمک می‌کند خاک را فقط برای کاشتن نبینید؛ مادهٔ ساختن هم هست.
با خاک بسازید؛ سفالگری
حسین و امیر روی لباس خود پیش‌بند می‌بندند؛ سپس روی خاک نرم مانند خاک رس کم‌آب می‌ریزند تا گل درست شود، گل را مالش می‌دهند و با آن چیزهای گوناگونی می‌سازند. شما هم گل درست کنید و چیزهایی را بسازید که دوست دارید. بعد از بازی با گل، دست‌هایتان را با آب و صابون بشویید. هشدار بهداشت را جدی بگیرید.
در برخی شهرها و روستاهای کشور ما شغل افراد زیادی سفالگری است. دربارهٔ کار سفالگرها اطلاعاتی از بزرگ‌ترها به دست آورید. کار و فناوری در این صفحه یعنی مادهٔ طبیعی + دست انسان + ساخت وسیله یا وسیلهٔ تزئینی.
نکته‌های ایمنی گل‌بازی
- پیش‌بند یا لباس مخصوص بپوشید.
- گل را به چشم و دهان نبرید.
- بعد از کار دست‌ها را خوب بشویید.
خاک گلدان با خاک مزرعه یکی نیست
قبل از آزمایش لیوان‌ها، از بزرگ‌ترها بپرسید خاک گلدان خانه از کجا آمده و آیا با خاک باغچه فرق دارد. بعد در آزمایش ببینید کدام خاک آب را زودتر از ته لیوان رد می‌کند و سطح خاک بعد از آبیاری ترک می‌خورد یا یکدست می‌ماند. این جزئیات همان چیزی است که کتاب با «به شکل سطح خاک دقت کنید» می‌خواهد.
برای بخش ارگ بم و سفالگری، لازم نیست سفر بروید؛ عکس معتبر و چند جمله دربارهٔ اینکه خاک چگونه به آجر یا ظرف تبدیل می‌شود کافی است. وقتی گل درست می‌کنید، پیش‌بند بپوشید و بعد از بازی دست‌ها را با آب و صابون بشویید تا کار و فناوری با بهداشت همراه بماند.
چرا کشاورز زمین را شخم می‌زند؟
سؤال کتاب را با زبان ساده جواب دهید: شخم زدن خاک را نرم‌تر و آماده‌تر می‌کند تا دانه و ریشه بهتر جای بگیرند و آب راحت‌تر حرکت کند. بعد در آزمایش لیوان‌ها ببینید کدام خاک زودتر آب را از ته عبور می‌دهد. اگر نتیجه‌ها فرق داشت، حدس بزنید دانه‌های خاک درشت‌تر بوده‌اند یا نرم‌تر.
در بخش کشف وسایل ساخته‌شده از خاک، کوزه، گلدان سفالی، آجر یا کاشی را نام ببرید و بگویید کدام را در خانه‌تان دارید. سفالگری را هم فقط «بازی با گل» نبینید؛ در بعضی شهرها و روستاهای ایران شغل واقعی افراد است و مهارت دست و شناخت خاک را با هم می‌خواهد.
فصل ۹ علوم اول خاک را از بستر گیاه به مادهٔ آزمایش و هنر تبدیل کرد. حالا به چیزی می‌رسیم که دیده نمی‌شود اما همه‌جا هست: هوا. در در اطراف ما هوا وجود دارد بادبزن، بادکنک و پاکیزگی هوا را تمرین می‌کنید.