زمین خانه ی سنگی ما
استاد میکانیکی
۱۲:۵۹
۱
روی دیوار مدرسه، کف حیاط، لبهٔ جدول خیابان؛ اگر دقیق نگاه کنید، سنگ بیشتر از چیزی که فکر می‌کنید دیده می‌شود. فصل ۷ علوم اول زمین را خانهٔ سنگی ما می‌نامد و از مشاهدهٔ ساده تا آزمایش ساییدن سنگ پیش می‌رود. در نردبون چند مدرس برای همین فصل توضیح گذاشته‌اند تا با سبک مناسب خودتان یاد بگیرید.
در بیشتر جاهای زمین سنگ وجود دارد
اولین دعوت کتاب این است: مشاهده کنید. شما هم به اطراف خود نگاه کنید؛ در چه جاهایی سنگ می‌بینید؟ در فصل ۷ علوم اول هدف این نیست که نام سنگ‌های سخت را حفظ کنید؛ هدف دیدن و پیدا کردن است. سنگ ممکن است در کوه، رودخانه، ساختمان، مجسمه یا حتی زیر خاک باغچه باشد.
یک پیاده‌روی کوتاه از خانه تا مدرسه کافی است تا چند نمونه پیدا کنید. اگر پیدا کردن سخت بود، به جدول کنار خیابان یا پله‌های سنگی توجه کنید.
سنگ‌ها گوناگون‌اند؛ شکل بسازید
هر دانش‌آموز چند قطعه سنگ به کلاس می‌آورد. سنگ‌ها را بین گروه‌ها تقسیم کنید. افراد هر گروه سنگ‌های مشابه را کنار هم قرار دهند: مشاهده و دسته‌بندی. بعد با سنگ‌های گروه خود یک شکل بسازید.
دسته‌بندی می‌تواند بر اساس رنگ، اندازه، زبری یا سبکی باشد. وقتی شکل می‌سازید، هم خلاقیت به کار می‌آید هم مقایسهٔ ویژگی‌ها. این کار ادامهٔ همان مهارت دسته‌بندی است که در جانوران و گیاهان تمرین کردید.
از سنگ استفاده‌های زیادی می‌شود
کتاب می‌پرسد چرا این بنای بسیار قدیمی تا به حال باقی مانده است؟ بیرون از کلاس و ایستگاه فکر می‌گوید امروز در راه خانه تا مدرسه به اطراف نگاه کنید و هرچه را به خاطر سنگ می‌بینید به بقیهٔ دانش‌آموزان گزارش دهید: در چه جاهایی از سنگ استفاده شده است؟
- دیوار و پی ساختمان
- کف‌پوش و پله
- مجسمه و بنای تاریخی
- سنگ‌فرش حیاط یا پیاده‌رو
دوام بعضی بناهای سنگی به همین سختی و مقاومت سنگ مربوط است؛ البته نگهداری انسان هم مهم است.
کارخانه و مواد ساخته‌شده از سنگ
در بعضی از کارخانه‌ها از سنگ مواد گوناگونی درست می‌کنند. صفحهٔ کتاب با شماره‌ها و تصویرها این مسیر را نشان می‌دهد. لازم نیست همهٔ نام‌های صنعتی را بدانید؛ کافی است بفهمید سنگ خام می‌تواند تغییر کند و به مصالح یا وسیله تبدیل شود. همین ایده در صفحهٔ بعد با تغییر سنگ‌های زمین ادامه پیدا می‌کند.
سنگ‌های زمین همیشه در حال تغییر هستند
این جملهٔ کوتاه یکی از مهم‌ترین پیام‌های فصل است. سنگ ثابت مطلق نیست؛ باد، آب، گرما و سرما و برخوردها می‌توانند ظاهر و اندازهٔ آن را عوض کنند. انسان هم سنگ‌ها را تغییر می‌دهد تا از آن‌ها استفاده کند. صفحهٔ تصویرهای شماره‌دار نشان می‌دهد انسان سنگ را برای کارهای مختلف آماده و دگرگون می‌کند.
انسان سنگ را تغییر می‌دهد
وقتی سنگ را می‌تراشند، خرد می‌کنند یا صیقل می‌دهند، شکل جدیدی می‌گیرد. این تغییر گاهی برای زیبایی است، گاهی برای ساخت بنا، گاهی برای ابزار. سؤال پایانی فصل هم همین را دنبال می‌کند: سنگ‌ها پس از تغییر چه می‌شوند؟
آزمایش کیسه و ساییدن سنگ
وسایل لازم را آماده کنید: چند قطعه سنگ سیاه، چند قطعه سنگ سفید، کاغذ سفید، چند کیسهٔ پارچه‌ای محکم. دو قطعه سنگ سفید را داخل یک کیسه، دو قطعه سنگ سیاه را داخل کیسهٔ دیگر، و یک قطعه سنگ سیاه و یک قطعه سنگ سفید را داخل کیسهٔ سوم بیندازید و در کیسه‌ها را ببندید. سنگ‌ها را داخل کیسه به هم بسایید؛ سپس خارج کنید و ذره‌های داخل هر کیسه را روی یک برگ کاغذ بریزید و در کنار سنگ‌های مربوط به خود بگذارید. ذره‌ها را دقیق مشاهده کنید. چه نتیجه‌ای از این آزمایش می‌گیرید؟
- ساییده شدن سنگ ذره می‌سازد.
- رنگ ذره‌ها به رنگ سنگ‌ها مربوط است.
- مخلوط سنگ سیاه و سفید، ذره‌های مخلوط می‌دهد.
این آزمایش مدل ساده‌ای از فرسایش و خرد شدن سنگ است؛ همان تغییری که در طبیعت آرام‌تر رخ می‌دهد.
بازدید از محل سنگ‌خیز
اگر اطراف شهر یا روستای شما محلی هست که سنگ به فراوانی یافت می‌شود (مانند معدن، رودخانه، کوه، بنای سنگی قدیمی) از آن محل دیدن کنید و اطلاعاتی را که از آنجا به دست آوردید در کلاس برای سایر دانش‌آموزان بگویید.
از مشاهدهٔ خیابان تا آزمایش کیسه
گزارش مسیر خانه تا مدرسه را مثل یک نقشهٔ کوتاه بنویسید: کجا سنگ‌فرش دیدید، کجا دیوار سنگی، کجا پله. این مشاهده همان چیزی است که کتاب با عنوان «بیرون از کلاس» می‌خواهد. بعد در کلاس سنگ‌های آورده‌شده را دسته‌بندی کنید و بگویید معیار شما رنگ بوده یا زبری.
در آزمایش ساییدن، عجله نکنید و ذره‌ها را روی کاغذ سفید جداگانه بریزید تا رنگ مخلوط با رنگ خالص مقایسه شود. اگر اطراف شما معدن، رودخانه یا بنای سنگی قدیمی هست، با اجازهٔ بزرگ‌ترها ببینید و فقط اطلاعات مجاز و ایمن را به کلاس بیاورید؛ جمع کردن بی‌رویّهٔ سنگ از مکان‌های حفاظت‌شده درست نیست.
سنگ بعد از تغییر چه می‌شود؟
سؤال پایانی کتاب را جدی بگیرید: سنگ‌ها پس از تغییر چه می‌شوند؟ ممکن است به ذره و خاک تبدیل شوند، یا تراش بخورند و جزء بنا شوند، یا در کارخانه به مادهٔ دیگری بدل گردند. وقتی در خیابان سنگ‌فرش می‌بینید، به یاد بیاورید زمانی این قطعه شکل دیگری داشته است.
اگر شکل گروهی با سنگ می‌سازید، قبل از شروع سنگ‌های مشابه را جدا کنید تا ساخت منظم‌تر شود. این نظم همان مشاهده و دسته‌بندی علمی است که در جانوران و گیاهان هم تمرین کردید.
فصل ۷ علوم اول سنگ را از «چیزی زیر پا» به «ماده‌ای مفید و تغییرپذیر» تبدیل کرد. حالا نوبت ابزار است: در چه می‌خواهم بسازم؟ می‌بینید انسان با ابزار و وسایل، کارها را انجام می‌دهد و حتی از دورریختنی‌ها چیز تازه می‌سازد.