زمین خانه ی پر آب ما
استاد میکانیکی
۱۵:۴۶
۱
یک روز آب لوله‌کشی قطع شود؛ اولین کاری که نمی‌توانید بکنید چیست؟ شستن دست، پختن غذا، یا آب دادن به گلدان؟ فصل ۶ علوم اول با همین وابستگی ساده شروع می‌کند و زمین را خانهٔ پرآب ما می‌نامد. در نردبون چند مدرس همین فصل را توضیح داده‌اند تا بتوانید با قصه‌ها و آزمایش‌هایی که برایتان جذاب‌تر است پیش بروید.
آب همه‌جا؛ اما همیشه در دسترس نیست
کتاب می‌گوید در بیشتر جاهای زمین آب به فراوانی پیدا می‌شود. ما و همهٔ جانوران و گیاهان به آب نیاز داریم. با این مقدار آب چه کارهایی می‌توانیم انجام دهیم؟ ایستگاه فکر می‌پرسد اگر یک روز آب لوله‌کشی قطع شود، چه مشکلاتی برای ما و بقیهٔ مردم به وجود می‌آید؟ از آب چه استفاده‌هایی می‌کنیم؟
در فصل ۶ علوم اول حتی به آیهٔ قرآن اشاره شده که هر چیز زنده‌ای را از آب پدید آوردیم. پیام روشن است: آب فقط مادهٔ بی‌جان نیست؛ شرط زندگی است. برای جمع‌آوری اطلاعات، از استفاده‌های دیگر آب هم بپرسید و لیست بسازید: نوشیدن، شستن، کشاورزی، صنعت، بازی و خنک شدن.
آیا در بدن ما هم آب هست؟
کتاب می‌پرسد آیا در بدن ما، جانوران و گیاهان هم آب وجود دارد؟ چه جانورانی را می‌شناسید که در آب زندگی می‌کنند؟ آب روی زمین به شکل‌های گوناگون و در جاهای مختلف وجود دارد. در چه جاهای دیگری آب وجود دارد؟
- رود، دریا، چشمه، باران، برف
- یخ داخل جایخی
- شبنم روی برگ
- عرق بدن بعد از دویدن
این فهرست کمک می‌کند بفهمید آب همیشه داخل لیوان نیست؛ گاهی پنهان است و گاهی آشکار.
قصهٔ ذرهٔ آب؛ از برگ تا ابر
یکی از زیباترین بخش‌های فصل، قصهٔ ذره‌های آب است. ذره‌ها روی برگ‌های یک گل از سرما به هم نزدیک می‌شوند و قطره می‌سازند. خورشید گرمشان می‌کند؛ بعضی به هوا می‌روند و ابر بزرگ می‌سازند. باد آن‌ها را می‌برد؛ بالای کوه هوا سرد می‌شود؛ دوباره به هم می‌چسبند و قطره می‌شوند و پایین می‌آیند. کتاب می‌گوید بقیهٔ این قصه را بگو و تصویرهای شماره‌دار را دنبال کن.
این قصه همان چرخهٔ آب به زبان کودک است: مایع، بخار، ابر، بارش. لازم نیست واژه‌های سخت را حفظ کنید؛ کافی است ترتیب داستان را با انگشت روی تصویر بگویید.
چطور قصه را کامل کنیم؟
- قطره‌ها روی برگ جمع شدند.
- آفتاب آن‌ها را گرم کرد و بالا رفتند.
- ابر ساخته شد و باد برد.
- سرد شدند و دوباره باریدند.
نگهبان آب باشید
با اینکه در زمین آب فراوان است، باید در مصرف آب صرفه‌جویی کنیم؛ چون بیشتر آب‌ها شور هستند. چه راه‌هایی برای صرفه‌جویی در مصرف آب می‌شناسید؟ کتاب یادآوری می‌کند در ایران باستان افرادی از آب چشمه نگهبانی می‌کردند. امروز همهٔ شما نگهبان آب هستید: به جاهای مختلف مدرسه بروید و ببینید آب در چه جاهایی و چگونه به هدر می‌رود و چگونه می‌توانید جلوی آن را بگیرید.
بستن شیر هنگام مسواک، گزارش چکهٔ آب به مسئول مدرسه، و کمتر بازی کردن با شلنگ، نمونه‌های عملی نگهبانی آب‌اند.
از آلودگی آب جلوگیری کنیم
وقتی به گردش می‌روید، دوست دارید کدام وضعیت را ببینید؟ هشدار کتاب این است: هر آبی آشامیدنی نیست. ما بچه‌ها چه کارهایی می‌توانیم انجام دهیم تا آب‌ها آلوده نشوند؟ چه کسی آب‌ها را آلوده می‌کند؟ چه چیزهایی آب را آلوده می‌کنند؟ چرا باید از آلودگی آب جلوگیری کرد؟
گفت‌وگوی گروهی اینجا مهم است؛ چون آلودگی آب فقط «کار کارخانه‌ها» نیست. ریختن زباله در جوی، شستن ظرف با مواد زیاد در رود، یا ریختن روغن در چاه هم مشکل می‌سازد.
شغل‌هایی که با آب ارتباط دارند
علم و زندگی می‌پرسد چه شغل‌هایی می‌شناسید که با آب ارتباط دارند؟ از دانش‌آموزی که شغل پدرش با آب ارتباط دارد بخواهید گزارشی تهیه کند. از دریا چه استفاده‌هایی می‌شود؟ گروهی از بچه‌ها در این‌باره گزارش تهیه کردند و شما هم در کلاس همین کار را انجام دهید. ارتباط درس با زندگی، یادگیری را معنادار و لذت‌بخش می‌کند.
یادتان هست؟ زیر آب یا روی آب
آخر فصل به بازی فصل ۱ برمی‌گردد. وسایلی مثل مداد، شانه، پاک‌کن، ماسه، شیشهٔ پلاستیکی مربا، در فلزی، توپ کوچک، سنگ، گیرهٔ فلزی و خمیر مجسمه‌سازی را یکی‌یکی در ظرف آب بیندازید و به دو گروه دسته‌بندی کنید. چگونه این دسته‌بندی را انجام دادید؟ آب شهر یا روستای شما چگونه به دست می‌آید؟ در پایان فعالیت، دست‌های خود را با آب و صابون بشویید.
گزارش نگهبان آب در مدرسه
کتاب از شما می‌خواهد نگهبان آب باشید؛ پس یک گزارش کوتاه واقعی بنویسید: در کدام شیر آب چکه می‌کند؟ بعد از بازی، شلنگ باز می‌ماند؟ در دستشویی آب بی‌دلیل جاری است؟ کنار هر مورد یک راه‌حل هم بنویسید؛ مثلاً خبر دادن به مسئول مدرسه یا بستن شیر بعد از استفاده. این کار فصل ۶ علوم اول را از شعار به عمل تبدیل می‌کند.
در آزمایش شناوری هم عجله نکنید. قبل از انداختن وسیله پیش‌بینی کنید روی آب می‌ماند یا می‌رود زیر آب؛ بعد نتیجه را بنویسید. اختلاف پیش‌بینی و واقعیت، بهترین لحظهٔ یادگیری است. دست‌ها را در پایان با آب و صابون بشویید تا بهداشت کنار آزمایش بماند.
حالا نوبت بخش سخت‌تر خانهٔ زمین است: سنگ. در زمین خانهٔ سنگی ما می‌بینید سنگ همه‌جا هست و انسان از آن ابزار و بنا می‌سازد.
از قصهٔ قطره تا شغل‌های آبی
قصهٔ ذرهٔ آب را برای یک نفر در خانه تعریف کنید و از او بخواهید مرحلهٔ بعدی را حدس بزند. اگر توانستید ترتیب گرم شدن، بالا رفتن، ابر شدن و باریدن را بگویید، چرخه را فهمیده‌اید. بعد یک شغل وابسته به آب نام ببرید: ماهیگیر، باغبان، مأمور تأسیسات آب، یا نجات‌غریق؛ و بگویید بدون آب کارشان چه می‌شود.
دربارهٔ آلودگی هم یک مثال محلی بیاورید: جوی کنار خانه، رود نزدیک روستا، یا شیر آب مدرسه. بگویید چه چیزی ممکن است آب را آلوده کند و شما چه کار کوچکی می‌توانید بکنید. این پیوند، درس را از صفحهٔ کتاب به کوچه می‌آورد.