گیرهٔ کاغذ را نزدیک آهن‌ربا می‌گیرید و ناگهان می‌پرد سمت آن؛ مداد چوبی هیچ واکنشی نشان نمی‌دهد. فصل ۱۳ علوم اول دقیقاً از همین شگفتی شروع می‌شود: من یک آهن‌ربا دارم و با آهن‌ربا کارهای جالبی می‌شود انجام داد. در نردبون چند مدرس همین فصل را توضیح داده‌اند تا آزمایش‌ها را قدم‌به‌قدم و ایمن یاد بگیرید.
آهن‌ربا را تجربه کنید؛ با احتیاط
هر دانش‌آموز باید یک آهن‌ربا داشته باشد تا در فعالیت شخصاً تجربه کند. یک آهن‌ربا در اختیار فرزند خود بگذارید. هشدار کتاب را جدی بگیرید: مراقب باشید آهن‌ربا را کنار تلویزیون، رایانه، تلفن همراه و کارت پول نگذارید. در فصل ۱۳ علوم اول هیجان آزمایش مهم است، اما ایمنی وسیله‌ها هم مهم است.
آهن‌ربای عجیب من؛ چه می‌چسبد؟
یک روز وقتی با آهن‌ربایم بازی می‌کردم، فهمیدم بعضی چیزها به آهن‌ربا می‌چسبند و بعضی چیزها نمی‌چسبند. شما هم با آهن‌ربای خود چیزهایی را که به آن می‌چسبند پیدا کنید و با هم‌کلاسی‌های خود دربارهٔ آن گفت‌وگو کنید.
- معمولاً بعضی اشیای آهنی جذب می‌شوند
- چوب، پلاستیک و کاغذ معمولی معمولاً جذب نمی‌شوند
- نتیجه را در جدول سادهٔ «می‌چسبد / نمی‌چسبد» بنویسید
هدف حفظ نام عنصرها نیست؛ هدف مشاهده و دسته‌بندی است.
شکل‌های متفاوت آهن‌ربا
امروز همهٔ بچه‌ها آهن‌ربای خود را به کلاس آورده‌اند و فهمیده‌اند آهن‌رباها به شکل‌های متفاوتی ساخته می‌شوند. بعضی میله‌ای، بعضی نعلی، بعضی دکمه‌ای به نظر می‌رسند. شکل عوض می‌شود، اما خاصیت جذب در خیلی از آن‌ها مشترک است. مقایسهٔ شکل‌ها کمک می‌کند بفهمید ابزار علمی می‌تواند ظاهرهای گوناگون داشته باشد.
مسابقه و بازی با آهن‌ربا
گاهی با دوستانم با آهن‌ربا بازی می‌کنیم. بچه‌ها می‌خواهند بدانند قوی‌ترین آهن‌ربا مال چه کسی است؟ من هم در مسابقه شرکت کردم. برای مقایسهٔ قدرت، می‌توانید ببینید هر آهن‌ربا چند گیره را پشت سر هم بلند می‌کند یا از چه فاصله‌ای شروع به جذب می‌کند. مسابقه را منصفانه و با وسایل یکسان انجام دهید.
از پشت مانع هم جذب می‌کند؟
علی و امیر می‌خواهند گیره‌ها را از درون بطری آب، بدون خالی کردن آب آن، خارج کنند؛ شما چه راه‌هایی پیشنهاد می‌کنید؟ امروز فهمیدم آهن‌ربا از پشت کاغذ هم گیرهٔ کاغذ را جذب می‌کند. شما هم این آزمایش را با چیزهایی مثل کاغذ، مقوا، صفحهٔ چوبی، نایلونی و شیشه انجام دهید. با استفاده از این خاصیت می‌توانید در خانه یک نمایش علمی راه بیندازید.
- گیره را زیر ورقه بگذارید.
- آهن‌ربا را از رو حرکت دهید.
- ببینید جذب از پشت کدام مواد هنوز کار می‌کند.
استفاده‌های آهن‌ربا در زندگی
امروز هر کدام از بچه‌ها یک استفاده از آهن‌ربا را برای بقیه می‌گوید. قطب‌نما و قبله‌نما از آهن‌ربا درست شده‌اند. از آن‌ها چه استفاده‌ای می‌شود؟ چگونه می‌توانید نشان دهید عقربهٔ قبله‌نما یک آهن‌ربا است؟ آیا می‌دانید تمام وسایل برقی که می‌چرخند آهن‌ربا دارند؟ چرخ‌گوشت یکی از این وسایل است؛ شما چند وسیلهٔ دیگر را بگویید.
علم و زندگی اینجا نشان می‌دهد آهن‌ربا فقط اسباب‌بازی کلاس نیست؛ در جهت‌یابی و وسیله‌های خانگی هم نقش دارد.
گاهی جذب؛ گاهی...
امروز وقتی با آهن‌رباها بازی می‌کردم فهمیدم آهن‌رباها گاهی یکدیگر را جذب می‌کنند و گاهی... . شما هم آزمایش کنید تا کشف کنید. هدف از آزمایش بالای این صفحه، آموزش نام‌گذاری قطب‌های آهن‌ربا نیست. ایستگاه فکر می‌پرسد: آیا قدرت آهن‌ربا در همهٔ قسمت‌هایش یکسان است؟ چگونه می‌توانیم بفهمیم کدام قسمت آهن‌ربا قوی‌تر است؟
با نزدیک کردن دو آهن‌ربا به هم، رفتار جذب یا دور شدن را مشاهده کنید و نتیجه را با زبان خودتان بگویید. برای پیدا کردن قسمت قوی‌تر، ببینید کدام بخش گیره‌های بیشتری برمی‌دارد.
نمایش علمی خانگی با ایمنی
قبل از مسابقهٔ قدرت آهن‌ربا، قانون‌ها را مرور کنید: کنار گوشی، کارت بانکی و صفحهٔ تلویزیون آزمایش نکنید. بعد جدول «می‌چسبد / نمی‌چسبد» را کامل کنید و یک نمایش کوتاه طراحی کنید؛ مثلاً حرکت دادن گیره از زیر کاغذ یا بیرون آوردن گیره از کنار بطری با کمک آهن‌ربا، بدون اینکه آب را بریزید. این همان فعالیت علی و امیر در کتاب است.
برای کاربرد زندگی، قطب‌نما یا قبله‌نما را اگر در خانه هست با اجازهٔ بزرگ‌ترها ببینید و بگویید عقربه چرا همیشه در یک راستا آرام می‌گیرد. اگر وسیلهٔ چرخانی مثل بعضی اسباب‌بازی‌های موتوری دارید، فقط نام ببرید و دست به بخش برقی نزنید. هدف فهمیدن نقش آهن‌رباست، نه باز کردن وسیله.
جدول مشاهده و سؤال‌های ایستگاه فکر
بعد از بازی با آهن‌ربا، جدول دو ستونی بسازید و حداقل شش وسیله را امتحان کنید. کنار هر مورد بنویسید جذب شد یا نشد. سپس دو آهن‌ربا را آرام به هم نزدیک کنید و ببینید گاهی کشیده می‌شوند و گاهی کنار می‌روند. کتاب می‌گوید هدف، حفظ نام قطب‌ها نیست؛ کشف رفتار است.
برای فهمیدن قسمت قوی‌تر، گیره را یک‌بار نزدیک وسط و یک‌بار نزدیک دو سر آهن‌ربا بگیرید و مقایسه کنید. اگر قبله‌نما یا قطب‌نما در خانه هست، با اجازهٔ بزرگ‌تر نگاه کنید و بگویید عقربه چرا حرکت می‌کند. این کار فصل ۱۳ علوم اول را از سرگرمی به کاربرد زندگی می‌رساند.
از بطری آب تا وسایل چرخان
پیشنهاد علی و امیر را امتحان کنید: بدون خالی کردن آب بطری، با آهن‌ربا گیره را جابه‌جا کنید. اگر نشد، بگویید مشکل از فاصله بوده یا از جنس دیواره. بعد آزمایش را با کاغذ، مقوا، چوب، نایلون و شیشه تکرار کنید تا ببینید خاصیت جذب از پشت کدام‌ها بهتر می‌ماند.
در بخش علم و زندگی، فقط به اسباب‌بازی فکر نکنید. قطب‌نما، قبله‌نما و وسایلی که می‌چرخند مثال‌های کتاب‌اند. یک جمله بنویسید که آهن‌ربا در زندگی چه کمکی می‌کند؛ همین جمله نشان می‌دهد فصل ۱۳ علوم اول را از سطح بازی بالاتر آورده‌اید.
فصل ۱۳ علوم اول از بازی ساده به مشاهدهٔ علمی و کاربرد زندگی رسید. فصل پایانی کتاب، نور و روشنایی را از گذشته تا آینده دنبال می‌کند: از گذشته تا آینده.