درس ۲
استاد حسینی
۱۳:۲۵
پله ۱
دیروز فهمیدید حق دارید؛ امروز باید بپرسید پس تکلیف چیست؟ درس «من مسئول هستم» در اجتماعی هفتم حق و مسئولیت را دو کفهٔ ترازو می‌داند که اگر یکی سنگین شود زندگی به‌هم می‌ریزد. ما از آموزش، امنیت و بهداشت برخورداریم تا زندگی بهتری داشته باشیم؛ در مقابل نسبت به آبادانی کشور مسئولیم. در نردبون چند مدرس همین تعادل را با نقش‌های پدر، همسایه، دانش‌آموز و شهروند توضیح می‌دهند.
مسئولیت یعنی چه؟
مسئولیت وظایفی است که هر یک از ما به عهده داریم و انتظار می‌رود آن‌ها را انجام دهیم. وقتی کسی وظایفش را خوب انجام دهد می‌گویند مسئولیت‌پذیر است. افراد در نقش‌های مختلف، مسئولیت‌های مختلف دارند؛ بعضی ممکن است مسئولیت بیشتر یا مهم‌تری داشته باشند، اما هیچ‌کس بدون مسئولیت نیست.
فعالیت آقای مسعودی را جدی بگیرید: او به‌عنوان پدر، همسر، پزشک، فرزند والدین خودش و همسایه چه وظایفی دارد؟ جدول کاربرگهٔ شمارهٔ ۱ را برای خود و اعضای خانواده کامل کنید؛ بعد از خود بپرسید من در برابر چه چیز و چه کسانی مسئولم؟ این سؤال محور کل فصل ۲ مطالعات هفتم است.
مسئولیت در نزد خداوند
خداوند نعمت‌های فراوان داده: عقل و فکر و استعداد، خانواده، معلم، خوراک و پوشاک و صدها نعمت دیگر. وظیفه این است که عبادت کنید، شکرگزار باشید و از دستوراتی که برای سعادت شما و جامعه است پیروی کنید. شکرگزاری یعنی قدر نعمت دانستن، استفادهٔ صحیح و هدر ندادن. آیهٔ سورهٔ نمل یادآوری می‌کند این فضل پروردگار آزمایش است: شکر می‌ورزید یا کفر؟
فعالیت کتاب می‌گوید نعمت‌ها را یادداشت کنید و با دوستان همفکری کنید برای قدردانی و اطاعت چه کارهایی تصمیم می‌گیرید. جواب کلیشه‌ای ننویسید؛ یک کار کوچک و قابل اندازه‌گیری انتخاب کنید—مثلاً کمتر اسراف آب، یا کمک منظم به یکی از اعضای خانواده.
مراقبت از خود
بدن یکی از شگفتی‌های خلقت است؛ اعضا مثل دستگاه پیچیده برنامه دارند. مراقبت یعنی غذای مناسب، پرهیز از مواد مضر، بهداشت، خواب کافی، ورزش، و احتیاط در سرما و گرما، ترقه، عبور بی‌احتیاط از خیابان. علاوه بر جسم، استعدادها را بشناسید و شکوفا کنید. مراقبت از اعضا جنبهٔ اخلاقی هم دارد: با زبان دروغ و غیبت نگویید؛ با دست و پا کار خطا نکنید.
- پیمان سلامتی: هر روز چند دقیقه پیاده‌روی
- کاهش تماشای تلویزیون و بازی رایانه و تلفن
- وقت فراغت گروهی و ورزش کنار خانواده و دوستان
- میل کامل وعده‌های غذایی و اطمینان از استاندارد مواد خوراکی
این پیمان را در قالب نامه یا فهرست کامل کنید و در کلاس بخوانید؛ هدف کتاب تبدیل شعار به عادت روزانه است.
مسئولیت نسبت به دیگران
در خانه با پدر و مادر در کارها همکاری کنید؛ وظایف شخصی را به دوش دیگران نیندازید؛ اطاعت و گوش دادن به نصیحت؛ احترام بدون تندی و گستاخی؛ کمک به خواهر و برادر. در مدرسه مقررات و نظم را رعایت کنید؛ با معلمان مؤدب باشید؛ درس را خوب یاد بگیرید و تکلیف را به‌موقع بدهید؛ با همکلاسی‌ها مهربان باشید و از اموال عمومی مدرسه محافظت کنید.
کادر «آیا می‌دانید؟» به قانون مسئولیت مدنی اشاره می‌کند: هر شخص در قبال تصمیمات و رفتار خود مسئول است و اگر قصور یا بی‌احتیاطی به حادثه منجر شود باید خسارت را جبران کند. این جمله را برای امتحان نگه دارید؛ معمولاً با موقعیت رانندگی یا آسیب به اموال عمومی می‌آید.
جامعه، میهن و تشکل‌های دانش‌آموزی
به‌عنوان ایرانی طوری زندگی کنید که به اموال عمومی—اتوبوس، مترو، آثار باستانی—آسیب نرسد؛ اگر کسی آسیب زد تذکر دهید؛ برای پاکیزگی و امنیت محله همکاری کنید؛ در سیل و زلزله یاری برسانید. در برابر خون شهیدان انقلاب و دفاع از میهن احساس وظیفه کنید. یکی از راه‌های دفاع از استقلال، خوب درس خواندن و امید به آینده است. مسئولیت فقط به کشور محدود نیست؛ نسبت به مسلمانان جهان و همهٔ انسان‌ها هم مطرح است.
انجمن‌های اسلامی دانش‌آموزی، بسیج دانش‌آموزی و سازمان دانش‌آموزی زمینه‌ای برای توانمندی و فعالیت اجتماعی‌اند. پویندگان و پیشگامان در اردو، کلاس قرآن، راه‌پیمایی، نمازجمعه، مسابقهٔ ورزشی و نشر آثار شهدا روحیهٔ همکاری می‌گیرند. سازمان دانش‌آموزی با ادارهٔ امور مدرسه، تعاونی، دوستی با طبیعت و امداد، مسئولیت‌پذیری را تمرین می‌دهد. شهید حسین فهمیده به‌عنوان اسطورهٔ ملی دانش‌آموز بسیجی معرفی شده؛ هشتم آبان سالروز شهادت اوست.
محیط زندگی و عالم آفرینش
آب و خاک و نور و هوا و گیاه و جانور نشانهٔ عظمت خلقت‌اند. بهداشت محیط را حفظ کنید، به نظم طبیعت آسیب نرسانید، حیوانات وحشی را در قفس آزار ندهید، و از فناوری طوری استفاده کنید که به محیط خود و دیگران ضرر نزند. پیشنهاد کتاب برای روز درختکاری کاشت نهال میوه‌دار است.
در «به کار ببندیم» نامه به خود بنویسید و مسئولیت‌هایی را که انجام نداده‌اید تذکر دهید؛ بعد همان‌ها را در زندگی واقعی اجرا کنید و از خانواده برگهٔ ارزیابی بگیرید. اگر حقی از شما در خانه یا مدرسه نادیده گرفته شد، با راهنمایی معلم به مشاور مراجعه کنید. داستانک رمزینهٔ پایان فصل مسئلهٔ حقوقی مرتبط را زنده می‌کند.
بعد از این درس، بروید سراغ مقررات و قوانین تا ببینید مسئولیت فردی وقتی به جمع می‌رسد چرا به قانون نیاز دارد. اجتماعی هفتم در این نقطه دیگر شعار نیست؛ تمرین نقش‌های واقعی زندگی است.