درس ۲ قسمت ۱
استاد کاوند
۷:۵۴
۱
مادّه تغییر می کند
استاد آهنگرداودی
۲۵:۰۷
۲
درس ۲ قسمت ۲
استاد کاوند
۸:۴۹
۳
درس ۲ قسمت ۳
استاد کاوند
۵:۲۴
۴
درس ۲ قسمت ۴
استاد کاوند
۸:۴۹
۵
درس ۲ قسمت ۵
استاد کاوند
۱۶:۰۷
شکر در چای حل می‌شود؛ کبریت می‌سوزد؛ کدام‌یک مادّه‌ی جدید می‌سازد؟
در زندگی روزانه مدام مواد اطرافمان را تغییر می‌دهیم: نان را تکه‌تکه می‌کنیم، لباس را تا می‌زنیم، شکر را در چای حل می‌کنیم، میوه را خرد می‌کنیم، کبریت را روشن می‌کنیم، غذا می‌پزیم، ماست درست می‌کنیم یا شال می‌بافیم. سوال کلیدی فصل ۲ علوم پنجم این است: در هر کدام از این کارها برای خودِ مادّه چه اتفاقی می‌افتد؟ آیا فقط شکل عوض می‌شود یا مادّه‌ای تازه به وجود می‌آید؟ صفحه‌ی مادّه تغییر می‌کند همین تمایز را با فعالیت‌های ملموس باز می‌کند و در نردبون چند مدرس برای همین فصل تدریس کرده‌اند تا با ریتم مناسب خودتان پیش بروید.
فعالیت بادبادک؛ جدول تغییرها را پر کنید
کاوشگری با ساخت بادبادک شروع می‌شود: ورق کاغذ رنگی را مثل شکل می‌بُرید، دو تکه‌چوب نازک به اندازه‌ی قطرهای کاغذ می‌بُرید و با نخ محکم به هم می‌بندید، چوب‌ها را با چسب نواری به کاغذ می‌چسبانید، دو سوراخ ایجاد می‌کنید، نخ را رد می‌کنید و گره می‌زنید و برای دنباله از تکه‌های کاغذ استفاده می‌کنید. بعد در جدول صفحه‌ی ۹ می‌نویسید در طول این کار چه تغییرهایی در مواد ایجاد شده: نام مادّه، رنگ، بو، شکل، اندازه، و کاری که انجام شده (بریدن کاغذ، بریدن و بستن چوب با نخ، زدن گره). در روز مناسب بادبادک را به پرواز درمی‌آورید.
فکر کنید: جنس مواد بادبادک عوض شد؟
کتاب می‌پرسد آیا در ساختن بادبادک، جنس موادی که به کار بردید تغییر کرد؟ پاسخ این بخش، تعریف تغییر فیزیکی را می‌سازد: در تغییرهایی مثل تا کردن لباس، بافتن شال، تکه‌تکه کردن نان، حل شدن قند در چای، دوختن لباس، بریدن کاغذ یا خرد کردن چوب، شکل و اندازه‌ی مادّه عوض می‌شود اما جنس آن تغییر نمی‌کند و مادّه‌ی جدیدی به وجود نمی‌آید. به این نوع تغییرها تغییر فیزیکی می‌گویند.
قند حبّه: کوبیدن، حل کردن، سوختن
فعالیت صفحه‌ی ۱۰ سه حالت را کنار هم می‌گذارد:
- یک حبّه‌قند را در هاون بکوبید.
- حبّه‌قند دیگری را در آب حل کنید.
- حبّه‌قند سوم را مثل تصویر روی شعله‌ی چراغ الکلی نگه دارید.
سپس می‌پرسد در کدام‌یک شکل و اندازه تغییر می‌کند؟ در کدام‌یک رنگ و بوی مادّه عوض می‌شود؟ وسیله‌ها لیوان، قاشق، هاون، چراغ الکلی و چند حبّه‌قند است. هشدار کتاب جدی است: مرحله‌ی ۳ را زیر نظر معلم انجام دهید و نکات ایمنی چراغ الکلی را رعایت کنید.
تخم‌مرغ خام، آب‌پز و نیمرو
فعالیت بعدی را با همراهی بزرگ‌ترها انجام می‌دهید: یک تخم‌مرغ خام را در ظرف بشکنید، تخم‌مرغ دیگری را آب‌پز کنید و از وسط ببُرید، با سومین تخم‌مرغ نیمرو درست کنید و رنگ، مزه، بو و شکل را با هم مقایسه کنید. نتیجه روشن است: در برخی تغییرها مثل سوختن حبّه‌قند، مادّه‌ی اولیه به مادّه‌ی جدیدی تبدیل می‌شود؛ پختن نان و غذا، فاسد شدن میوه و ترش شدن شیر هم از همین دسته‌اند. به این‌ها تغییر شیمیایی می‌گویند؛ در نتیجه‌شان مواد جدیدی به وجود می‌آید و اغلب رنگ، بو و مزه‌ی مادّه تغییر می‌کند.
طبقه‌بندی: فیزیکی یا شیمیایی؟
در فکر کنید صفحه‌ی ۱۲ می‌پرسد وقتی چوب کبریت می‌سوزد چه تغییری می‌کند؟ وقتی یخ آب می‌زند و به مایع تبدیل می‌شود، یا بخار آب به گاز تبدیل می‌شود، این‌ها چه نوعی هستند؟ سپس فهرستی را در دو گروه می‌چینید: پختن مرغ، بریدن پارچه، شکستن لیوان، تبدیل انگور به سرکه، درست کردن مربا، تراشیدن مداد، آرد کردن گندم، پوسیدن پارچه و زنگ زدن وسایل آهنی. نان پختن نمونه‌ی تغییر شیمیایی است که کتاب صریحاً یادآوری می‌کند.
تهیه‌ی نوشیدنی گازدار؛ تغییر سریع یا کُند
یک لیوان شیر و یک لیوان آب نیم‌گرم را در پارچ مخلوط می‌کنید، نصف لیوان ماست و کمی نمک را جداگانه مخلوط کرده در پارچ می‌ریزید، مخلوط را در بطری می‌ریزید و درِ آن را محکم می‌بندید (بطری کاملاً پر نشود). بعد از حدود یک هفته بطری را بردارید، حدود دو دقیقه صبر کنید و در را به آرامی باز کنید؛ مشاهداتتان را بنویسید. حالا بررسی کنید در کدام مرحله تغییر فیزیکی و در کدام مرحله تغییر شیمیایی رخ داده و چرا. سوال پایانی: چگونه می‌توانیم نوشیدنی گازدار تهیه کنیم؟
بعضی تغییرها مثل سوختن گاز اجاق یا چوب کبریت تند انجام می‌شوند؛ بعضی مثل درست کردن ماست یا دوغ گازدار کُند صورت می‌گیرند. در گفت‌وگو می‌پرسند فاسد شدن مواد غذایی در یخچال یا بیرون آن، و حل شدن شکر در چای داغ یا سرد، در کدام حالت تندتر رخ می‌دهد و چرا. جمع‌آوری اطلاعات هم سراغ زنگ زدن وسایل آهنی در هوای مرطوب در برابر هوای خشک می‌رود.
تغییر در خدمت زندگی؛ دخالت انسان
طبیعت همواره در حال تغییر است و در برخی تغییرها انسان دخالت دارد؛ با ابزارهایی مثل چکش، میخ، بیل و بیل مکانیکی تغییرهای زیادی در طبیعت ایجاد می‌کند. تصویرهای کتاب رسیدن نوشته‌ای روی سنگ در همدان، کندن جاده و صاف کردن زمین با بیل مکانیکی را نشان می‌دهد تا بگویید انسان در کدام‌ها دخالت داشته است. در جدول «فصل تغییر» فهرست تغییرهای محیط اطراف را با دو ستون «با دخالت انسان» و «بدون دخالت انسان» پر می‌کنید و بعد درباره‌ی مفید یا مضر بودن یکی از دخالت‌ها در گروه گفت‌وگو می‌کنید.
در فعالیت پایانی تا پنج مادّه‌ی محل زندگی‌تان را انتخاب می‌کنید و در جدول می‌نویسید چه کاری روی آن انجام شده و نوع تغییر فیزیکی یا شیمیایی بوده است؛ نمونه: کاغذ و بسته‌بندی. گزارش را با گزارش هم‌کلاسی‌ها مقایسه کنید. برای ادامه، فصل ۳ علوم پنجم: رنگین کمان نور و تجزیه را باز می‌کند؛ مرور همه‌ی مسیر هم از علوم پنجم ممکن است.