سنگ ها
استاد آهنگرداودی
۲۷:۵۹
۱
خلاصه نکات سنگ ها
استاد آهنگرداودی
۶:۲۵
کنار مسیر کوهستانی سنگ‌هایی می‌بینی که یکی صاف و خاکستری است، دیگری زبر و لایه‌لایه، سومی با ذره‌های درشت برق می‌زند. آیا همهٔ سنگ‌ها از نظر رنگ، زبری، صافی، نوع و اندازهٔ اجزای تشکیل‌دهنده شبیه‌اند؟ دانش‌آموزان صفحهٔ ۴۸ همین سؤال را آوردند و تو وارد فصل ۶ علوم چهارم با عنوان «سنگ‌ها» می‌شوی. در نردبون چند مدرس این فصل را تدریس می‌کنند تا بتوانی کسی را انتخاب کنی که نمونهٔ سنگ و آزمایش رسوبی را واضح‌تر نشان دهد.
جمع‌آوری سنگ و جدول مشاهده
سنگ‌های گوناگون محیط را جمع کن، با ماژیک شماره‌گذاری کن، مشاهده کن، سکه را روی هر سنگ بکش و ببین خراش ایجاد می‌شود یا نه، با ذره‌بین دوباره نگاه کن و جدول صفحهٔ ۴۹ را پر کن: خراش سکه، اندازهٔ ذره‌های تشکیل‌دهنده (درشت/ریز)، صافی یا زبری، رنگ. سنگ‌ها از نظر ویژگی‌های ظاهری مانند رنگ، زبری، صافی، سختی و اندازهٔ ذره‌هایشان متفاوت‌اند.
سنگ‌ها در مسیر رود تغییر می‌کنند
وقتی رود از کوه جاری می‌شود سنگ‌ها را به حرکت درمی‌آورد و جابه‌جا می‌کند. شکل صفحهٔ ۵۰ را ببین و در گروه گفت‌وگو کن: اندازهٔ سنگ‌ها در محل شمارهٔ ۱ چگونه است؟ شکل سنگ‌ها از محل ۱ تا محل‌های پایین‌تر چه تفاوتی دارد؟ سنگ‌ها هنگام حرکت به هم برخورد می‌کنند، لبه‌های تیز می‌شکنند، کوچک‌تر و صاف‌تر می‌شوند و ذره‌های ریز همراه آب به بخش‌های پایین‌تر می‌روند. فکر کنید: با توجه به شکل، هر یک از سنگ‌های صفحهٔ قبل را به احتمال زیاد در کدام قسمت رودخانه می‌بینی؟
سنگ رسوبی؛ لایه‌لایه در ظرف شفاف
گروهی از دانش‌آموزان دیدند بعضی سنگ‌ها لایه‌لایه‌اند و پرسیدند چرا. فعالیت: در ظرف شفاف تا نیمه آب بریز، تختهٔ نازک و صاف بگذار، یک لیوان سنگ‌ریزه بریز، با شن و ماسه تکرار کن و مشاهده‌ات را بنویس. سپس مدلی از سنگ رسوبی بساز: دو لیوان آب و یک لیوان گچ در کیسهٔ پلاستیکی ضخیم، هم بزن، مخلوط سنگ‌ریزه و یک لیوان شن اضافه کن، صبر کن خشک شود و سنگ ساخته‌شده را از کیسه خارج کن.
هشدار: هنگام این فعالیت از دستکش استفاده کن. رود هنگام سرازیر شدن از کوه سنگ‌ها و ذره‌های ریز و درشت و گل و لای را حرکت می‌دهد تا وارد دریا و دریاچه شوند. ذره‌های ریزتر ته می‌نشینند، لایه روی لایه قرار می‌گیرند و پس از سال‌های طولانی سخت می‌شوند و سنگ‌های رسوبی را می‌سازند. سنگ‌های رسوبی انواع گوناگونی دارند.
سنگ‌های آذرین؛ کره و شکلات روی چراغ
درون زمین بسیار گرم است و سنگ‌های درون زمین بر اثر گرمای زیاد به حالت مذاب درمی‌آیند. این مواد مذاب پس از سرد شدن سنگ‌های آذرین را تشکیل می‌دهند؛ تصویر آتش‌فشان در کتاب نمونه‌ای از سنگ آذرین را نشان می‌دهد. فعالیت: ظرف فلزی یا شیشه‌ای نشکن روی چراغ الکلی، مقداری کره و شکلات جامد، صبر تا ذوب شوند، هم بزن، پیش‌بینی کن اگر ظرف را از شعله برداری چه می‌شود، صبر کن سرد شود و مشاهده را با پیش‌بینی مقایسه کن. سنگ‌ها نیز مانند شکلات و کره بر اثر گرما ذوب می‌شوند و پس از سرد شدن دوباره جامد می‌شوند.
سنگ‌های دگرگونی و گلوله‌های رسی
علاوه بر رسوبی و آذرین، گروه دیگری به نام سنگ‌های دگرگونی وجود دارد. با گل رس گلوله‌های کوچک بساز، وسط را سوراخ کن، خشک شوند، تعدادی را با کمک بزرگ‌تر گرما بده. به نظر تو کدام گلوله‌ها درون آب شکل خود را حفظ می‌کنند؟ آزمایش طراحی و اجرا کن؛ گلوله‌های سالم را رنگ‌آمیزی کن و تسبیح یا گردنبند بساز.
دربارهٔ چگونگی تهیهٔ خشت و آجر و استحکام خانه‌های خشتی و آجری اطلاعات جمع کن. گلوله‌های گلی در اثر گرما تغییر می‌کنند؛ سنگ‌ها نیز در طبیعت بر اثر گرما و فشار زیاد تغییر می‌کنند و به آن‌ها سنگ دگرگونی می‌گویند. سنگ آهک می‌تواند به سنگ مرمر تغییر کند.
کاربرد سنگ‌ها در زندگی
مغز مداد، گچ تخته، دستگیرهٔ فلزی، پنجره‌ها، وسایل آشپزخانه و حتی نمکی که در غذا می‌ریزیم از سنگ‌های گوناگون تهیه می‌شوند. سنگ آهن نوعی سنگ است که از آن آهن تهیه می‌شود و در همه جا یافت نمی‌شود. دربارهٔ کارخانه‌های ذوب آهن و سنگ‌هایی که از آن‌ها مواد گوناگون تهیه می‌شود اطلاعات جمع کن و به کلاس گزارش بده.
سه خانوادهٔ سنگ را با داستان بشناس
اگر بخواهی فصل را در سه جمله جمع کنی: سنگ رسوبی از ته‌نشینی لایه‌لایهٔ ذره‌ها در آب ساخته می‌شود؛ سنگ آذرین از سرد شدن مواد مذاب می‌آید؛ سنگ دگرگونی سنگ قبلی است که با گرما و فشار زیاد عوض شده. فعالیت گچ و شن در کیسه، مدل رسوبی می‌سازد؛ کره و شکلات روی چراغ، حس ذوب و سرد شدن آذرین را می‌دهد؛ گلوله‌های رسی گرم‌شده، مقدمهٔ دگرگونی و حتی ساخت آجر است.
گفت‌وگوی مسیر رود را دست‌کم نگیر. سنگی که بالای کوه لبه‌های تیز دارد، پایین‌دست‌تر گرد و کوچک می‌شود. پس وقتی در طبیعت سنگ صاف پیدا می‌کنی، ممکن است تاریخ سفر آبی داشته باشد. ذره‌بین و سکه در جدول اول فصل هم ابزار قضاوت‌اند: خراش می‌افتد یا نه، ذره‌ها درشت‌اند یا ریز، سطح زبر است یا صاف.
از سنگ تا مداد و نمک سفره
کتاب عمداً کاربردها را پشت سر انواع سنگ می‌آورد تا «سنگ‌شناسی» به زندگی بچسبد. مغز مداد، گچ دیوار، دستگیره، پنجره و نمک خوراکی همه به منابع سنگی وصل‌اند. سنگ آهن کمیاب‌تر است و کارخانهٔ ذوب آهن حلقهٔ صنعتی همان داستان است. وقتی گزارش جمع‌آوری اطلاعات می‌نویسی، فقط اسم سنگ را ننویس؛ بگو کجا استخراج می‌شود و به چه ماده‌ای تبدیل می‌شود.
حفاظت از منابع خدادادی زمین
سنگ منبع ارزشمندی است؛ استفادهٔ زیاد باعث تمام شدن سریع‌تر آن می‌شود و کندن سنگ از کوه به محل زندگی گیاهان و جانوران آسیب می‌زند. پیشنهاد کتاب: زباله‌ها را در طبیعت رها نکن؛ سنگ‌ها را بدون دلیل جابه‌جا نکن چون برخی جانوران کوچک زیر سنگ زندگی می‌کنند.
بعد از سنگ‌ها نوبت نیروی پنهان آهن‌رباست: فصل ۷؛ آهن‌ربا در زندگی.